Samen met zo’n vijftig anderen zit ik op een kussen op de grond. Op uitnodiging van het boeddhistische Rangjung Yeshe Instituut in Nepal, waar ik studeer, geeft de Amerikaanse onderzoeker en boeddhist John Makransky (66) de Innate Compassion Training. Zijn methode bestaat uit verschillende meditatietechnieken voor het ontwikkelen van compassie, gebaseerd op het Tibetaans boeddhisme. De meditaties worden gepresenteerd op een manier die toegankelijk is voor een breed, seculier publiek. De training is speciaal gericht op mensen in zorgfuncties, zoals leraren, artsen, mensen die werken met gevangenen of armen, maar wordt ook veel gevolgd door mensen die de contemplatieve ervaring van hun religieuze traditie willen verdiepen. Tot die laatste groep behoor ik. Christenen, boeddhisten, atheïsten: iedereen is welkom.

Seculiere context

De Innate Compassion Training is niet de enige in zijn soort. Een korte zoektocht op Google brengt mij een scala aan Engelse afkortingen. Een greep uit het assortiment: CBCT (Cognitive Based Compassion Training), MSC (Mindfulness Based Compassion Training), MBSR (Mindfulness-Based Stress Reduction). Deze verschillende methoden hebben met elkaar gemeen dat ze boeddhistische meditatie naar een seculier publiek brengen, vanuit het idee dat meditatie een positief effect heeft op de fysieke en mentale gezondheid van zijn beoefenaars. De programma’s zijn populair, maar ook onderwerp van controverse. Want kan dat wel, een religieuze praktijk in seculiere context aanbieden?

Compassie is een vorm van liefde die het lijden van de ander waarneemt en actie wil ondernemen om dit lijden te verlichten

John Makransky

Wat mij in de methode van Makransky aanspreekt, is dat hij religieuze taal niet schuwt. Hij spreekt voluit over zijn eigen Tibetaans boeddhistische achtergrond. “Ik heb een gelofte afgelegd dat ik alle wezens zal helpen om verlichting te bereiken. Dan kan ik mij toch niet alleen richten op mensen die zich als boeddhist beschouwen?”, vindt hij. Voor hem is het geen probleem om meditatie op een seculiere manier te presenteren. “Waar het uiteindelijk om gaat, is dat de ander baat heeft bij de oefeningen.” De meditaties die Makransky heeft ontwikkeld, helpen mensen om te ontdekken dat zij een innerlijke kracht van liefde en compassie bezitten. Kwaliteiten die hen vervolgens helpen om voller aanwezig te zijn voor zichzelf en anderen.

Wat bedoelen we daar eigenlijk mee, compassie? Makransky definieert: “Het is een vorm van liefde die het lijden van de ander waarneemt en actie wil ondernemen om dit lijden te verlichten.” Makransky stelt dat vanuit het perspectief van de evolutie elk mens over een aangeboren, natuurlijke compassie beschikt. “We hebben een enorme capaciteit voor compassie, zorg, sociale verbondenheid. Er zijn alleen situaties die de ontwikkeling hiervan beperkt.” 

Hij wijst verschillende problemen aan die onze capaciteit voor compassie beperken. Belangrijk is de voorkeur die we hebben voor onze eigen gemeenschap. Het wij-zij-denken tussen verschillende groepen. Daarnaast zie je dat veel mensen in zorgende beroepen overweldigd raken door de pijn van anderen, wat soms zelfs resulteert in een burn-out. “Moeten we daarom maar stoppen met empathie voelen voor de mensen waar we mee te maken hebben? Ik hoop toch van niet.” Met zijn meditaties hoopt Makransky dat mensen een gevoel van compassie ontwikkelen dat duurzamer en allesomvattender is. De Innate Compassion Training bestaat uit drie oefeningen die hierbij kunnen helpen.

Oefening 1

Denk aan iemand waarvan je dankbaar bent dat die in jouw leven of in de wereld is. Iemand die je heeft geïnspireerd, iemand die je op een bepaald moment in jouw leven heeft gezien of gehoord wanneer je dat nodig had. Stel je voor dat hij of zij voor je staat. Voel hoe je wordt omgeven door de enorme liefde die hij of zij je heeft gegeven. Ervaar hoe het voelt om gedragen te worden door liefde en compassie.

In het ontwikkelen van compassie is het noodzakelijk om te beginnen vanuit relaties, vindt Makransky. “Het begint niet met het voornemen: 'Ik ga er aan werken om een compassievollere persoon te worden'. Het startpunt is de verbinding met een grotere gemeenschap.” Deze verbinding kan op verschillende manieren worden gevonden. In de eerste instantie wijst Makransky op de kracht van religieuze tradities. “In hun geloof ervaren mensen dat hun gehele wezen, inclusief alle gedachten en emoties, wordt omarmd door de liefde en compassie van een grotere realiteit. Vanuit deze ervaring moeten we beginnen. Dat kan een verbinding zijn met de Boeddha, maar ook een relatie met God, een heilige of met voorouders.” Zelf denk ik meteen aan rechtvaardigheidsstrijders als Martin Luther King, Gandhi en aartsbisschop Desmond Tutu. Allen beschikten zij over een enorme, onvoorwaardelijke liefde voor al hun medemensen, een liefde die zowel de onderdrukte als de onderdrukkers omvatte. Precies deze diepe vorm van mededogen is waar ook Makransky over spreekt.

In de brieven van Johannes staat: we hebben lief omdat God ons eerst heeft liefgehad. Een enorm krachtig statement. Onze liefde is een extensie van de liefde waarin wij gedragen worden

john makransky

Vanuit de ervaring om vastgehouden te worden in liefde en compassie, kunnen we deze kwaliteiten ook in onszelf ervaren. “De kern van het christendom wordt, als je het mij vraagt, prachtig omschreven in de brieven van Johannes. Daarin wordt gezegd: we hebben lief omdat God ons eerst heeft liefgehad. Een enorm krachtig statement. Onze liefde is een extensie van de liefde waarin wij gedragen worden,” verduidelijkt Makransky.

Ook mensen die geen religieuze traditie aanhangen worden door Makransky aangesproken. “Het vinden van een toegangspunt voor de ervaring van compassie kan heel persoonlijk zijn. Bijvoorbeeld door te denken aan iemand waarvan we dankbaar zijn dat die in ons leven is, die ons heeft geïnspireerd en gezien. Of, als je het moeilijk vindt om een moment met een ander mens te vinden, denk dan aan een dier of aan een moment waarop je je compleet veilig voelde. Bijvoorbeeld tijdens het kijken van een mooie zonsondergang.”

De kwaliteiten van liefde en zorg zijn innerlijk in ons aanwezig, maar vaak denken we dat we anderen nodig hebben om deze te krijgen

john makransky

Genoeg theorie. Tijd om het zelf uit te proberen. Makransky duidt ons een helder, krachtig moment te vinden. Ik denk aan mijn vader, die toen ik klein was na school op woensdagmiddag altijd pannenkoeken voor mij bakte. Als de meditatie over is, hebben we een korte evaluatie. Welke gevoelens kwamen naar boven? Verschillende mensen benoemen: warmte, je veilig voelen, vreugde, dankbaarheid. Een medecursist omschrijft de meditatie als het ervaren van een moment van liefde, vervolgens het verhaal loslaten en alleen een gevoel overhouden. Degene naast mij stoot me aan: “Zag jij ook dat er iemand moest huilen?”

Makransky vervolgt zijn uitleg: “De kwaliteiten van liefde en zorg zijn innerlijk in ons aanwezig, maar vaak denken we dat we anderen nodig hebben om deze te krijgen. Als we ons realiseren dat we deze ervaring direct in ons beschikbaar hebben, kunnen we de kwaliteit van liefde naar andere uitbreiden.” Compassie is innerlijk beschikbaar, en met behulp van de meditatie kunnen we die naar buiten brengen. Makransky raadt ons aan: doe deze meditatie elke ochtend, en verbindt je er keer op keer opnieuw mee gedurende de dag.

Oefening 2

Word je bewust van de gevoelens die tijdens de meditatie naar boven komen. De gedachten, de emoties, verschillende kanten van jezelf. Sta stil bij deze gevoelens met diepe acceptatie. Ze mogen er zijn.

Op naar deel twee van de workshop. “Compassie in de volste vorm bevat ook wijsheid,” legt Makransky uit. “Dit is het volle bewustzijn dat voorbij gaat aan identificatie met een bepaald aspect van de jezelf of van een ander. Die ander is gewoon een conciërge. Gewoon een oude man. Gewoon een meisje. Wijsheid beschrijf ik als een vol bewustzijn, een doordringende openheid, ruimte, helderheid. Om mensen in hun volledigheid te zien.”

Makransky baseert zich hier bewust op het boeddhistische idee dat er geen onveranderlijke ‘zelf’ is. “Wie wij zijn, is constant in verandering. Elk aspect van ons zelf is verbonden met een patroon van gedachten, gevoelens en acties. We hebben de neiging om ons volledig met zo’n aspect te identificeren. Om als we boos zijn, volledig op te gaan in het ‘boze zelf’, dat degene waar je boos op bent enkel kan zien als iemand om boos op te zijn.”

John Makransky
John Makransky: 'Het stellen van een diagnose impliceert diepe observatie, een diepe vorm van aandacht geven'© John Makransky

Door op een accepterende manier stil te staan bij deze gevoelens, ze er te laten zijn, geven we ze de ruimte om tot rust te komen. “Op deze manier hoeven we ons niet langer te vereenzelvigen met een bepaald aspect van onze persoonlijkheid. Wij komen terecht in een dieper bewustzijn van onszelf als persoon in de volledigheid van ons wezen.” Wanneer we onszelf vestigen in de volledigheid van ons persoon, kunnen we ons ook verhouden tot anderen zonder hen te reduceren tot een eenzijdig aspect van hun identiteit.

De joodse filosoof Marten Buber beschrijft de veranderde houding van jezelf tot anderen als een verschuiving in de relatie: van ‘ik – het’ naar ‘ik – jij’. We zien dan in hun volledigheid in plaats van als objecten waar we maar mee te handelen hebben. “Dit is enorm relevant voor mensen in zorgende beroepen”, legt Makransky uit. “Een arts kan de kamer van zijn patiënt binnenlopen en haar zien als een object van management. Dat geeft een volledig ander gevoel dan wanneer de dokter binnenkomt met oprechte nieuwsgierigheid, interesse, bezorgdheid. De ervaring van de patiënt verandert daarmee volledig. Het maakt de arts ook tot een betere arts. Want het stellen van een diagnose impliceert diepe observatie, een diepe vorm van aandacht geven.”

Oefening 3

Kies een gevoel van lijden of pijn dat je ervaart, iets dat je moeilijk vindt om mee om te gaan. Richt je op een ervaring van fysieke pijn die je op dit moment hebt. Verdriet om het verliezen van een geliefde. Angst voor je eigen dood. Een gevoel van falen, hopeloosheid. Dat je niet wordt gezien, wordt buitengesloten. Sta stil bij deze ervaring. Je bent niet alleen. Iedereen ervaart pijn.

Het laatste aspect aan de meditaties van de Innate Compassion Training gaat om het uitbreiden van compassie. Van enkel mededogen hebben voor mensen die actief, zichtbaar lijden naar compassie voor iedereen. “Iedereen heeft verborgen lagen en dieptes, dingen waar ze constant mee worstelen maar waar ze zich niet meteen bewust van zijn. We zijn ons niet bewust van deze angsten in onszelf, en hebben daardoor ook geen begrip voor het onbewust lijden van anderen.” Dat is waar het in deze oefening om gaat. Door ons eerst bewust te worden van gevoelens van pijn in onszelf, kunnen we vervolgens compassie ontwikkelen voor het subtiele lijden van anderen.

Makransky legt uit hoe stilstaan bij onze persoonlijke ervaringen van lijden, ons normaalgesproken geïsoleerd laat voelen, alsof we alleen zijn in deze pijn. “Het doel van de meditatie is dat we onze pijn kunnen ervaren als diep verbindend met alle anderen die een vergelijkbare pijn ondergaan. Als we ons bewust worden van hoe iedereen onbewust de hele tijd doodsbang is, dan zien we dat iedereen het waard is om onze zorg te krijgen, om echt gezien te worden.” Dit zorgt ervoor dat de grenzen tussen onze ‘eigen’ gemeenschap en buitenstaanders nog verder vervagen. “Het eerste wat we in mensen herkennen is nu niet langer meer hun leeftijd, afkomst of kleur, maar wat ze meemaken en voelen.”

Dankbaarheid

Voel ik mij een liefdevoller persoon als de workshop een week later klaar is? Nee, waarschijnlijk niet. Wel voel ik de afgelopen dagen een grote dankbaarheid voor de liefde die ik ontvang en waarneem. Denk er aan, herinnert Makransky ons, echte verandering gaat samen met herhaling. “Neem elke ochtend tijd om je met de meditaties te verbinden. Al is het maar een paar minuten. En houd het dan gedurende de rest van de dag in je achterhoofd.”

Religiewetenschapper Jasmijn Olk verdiepte zich een jaar lang in boeddhistische filosofie aan het Rangjung Yeshe Instituut in Kathmandu, Nepal. De Innate Compassion Training wordt (nog) niet in Nederland aangeboden, maar zowel online als in Makransky’s boek Awakening Through Love (2007) is veel informatie te vinden.

U las een artikel uit het rijke archief van religiejournalistiek van Volzin. Dit artikel verscheen in maart 2020 Volzin Magazine.