Maar wat vieren we precies? En waarom is dit feest zo belangrijk voor alle Nederlanders? Slavernij is in 1863 afgeschaft en in 1873 in de praktijk opgehouden, maar de gevolgen zijn anderhalve eeuw later nog voelbaar. Ook al zijn witte mensen zich daarvan minder bewust dan mensen van kleur. En juist dat verschil in beleving leidt regelmatig tot polarisatie. De Keti Koti Tafels willen die tegenstellingen verkleinen en de empathie in ons land vergroten. Mensen ontmoeten elkaar en wisselen ervaringen uit. Het initiatief bloeit, krijgt veel steun en allerlei grote bedrijven en overheidsinstellingen bieden hun personeel een Keti Koti Tafel aan. Volzin legt oprichter en directeur Mercedes Zandwijken vijf vragen voor.

1

Wat doen jullie tijdens een Keti Koti Tafel?

"We beginnen met een openingsritueel: een plengoffer, waarin alle voorouders worden herdacht. Niet alleen mensen die in slavernij hebben geleefd, maar ook slavendrijvers. Daarna volgt een welkomstlied en een treurlied. Tijdens de avond is er een koor, bestaande uit oudere Surinaamse vrouwen. De liederen zijn vaak van generatie op generatie overgedragen en werden vroeger op de plantages gezongen. Tot slaaf gemaakten mochten niet ophouden met werken, maar zongen bezoekers wel toe. Dat gebruiken we nu om onze eigen bezoekers welkom te heten.

Tijdens de maaltijd zitten witte mensen tegenover iemand van kleur en spreken ze met elkaar. Een kokosolie- en kwasi bita-ritueel creëert een veilige setting, om vervolgens met elkaar in dialoog te gaan. Je ziet dat mensen elkaars hand blijven vasthouden, terwijl ze elkaar eerder niet kenden. Er wordt regelmatig een traantje weggepinkt.

Keti Koti Tafel© Mercedes Zandwijken

We eten een gereconstrueerde slavenmaaltijd. Er zijn gangen met pindasoep, zoete aardappelen, cassave, rijpe bananen, kousenband en tot slot cocoscake. En tussendoor zingt het koor liederen over de geschiedenis van de slavernij. De avond eindigt met een lied dat zingt over dat we de baas zijn in ons eigen huis. Dat moeten ze hebben uitgeschreeuwd in 1863."

2

Waarover praten de aanwezigen?

"We praten op basis van universele thema's: buitengesloten worden, vertrouwen versus wantrouwen, stilzwijgen versus spreken, ruimte nemen en ruimte geven. Bij elk thema hebben we drie vragen. Bijvoorbeeld: herinner je je een situatie waarin discriminatie plaatsvond, maar je mond niet durfde open te doen? Daarover wisselen witte mensen en mensen van kleur ervaringen uit.

We gebruiken daarvoor een speciale dialoogmethode. Er zitten honderd mensen in de zaal. Eerst kunnen ze een minuut in stilte over de vraag nadenken. Daarna krijgt de ene helft van de mensen drie minuten tijd om een ervaring te delen. Daarna kan de luisteraar een minuut nadenken over wat het meest geraakt heeft in het verhaal van de ander, om dit vervolgens in twee minuten tijd terug te geven. En daarna draaien de rollen om en mag de luisteraar vertellen. Dat maakt dat we in heel korte tijd heel diepgaande ervaringen uitwisselen."

3

Wat zijn de nu nog voelbare gevolgen van het slavernijverleden?

"Uiteraard zijn dat racisme en discriminatie en de inferieure behandeling van mensen van kleur. Maar ook het wegcijferen van je eigen identiteit en je zoveel mogelijk willen aanpassen aan de witte norm. Waardoor je met jezelf in de knoop komt, omdat je je telkens aanpast en de stereotyperingen van wit voor wilt zijn door een voorbeeldige scholier, student, buurvrouw, schoonzus te zijn. Je bent je de hele tijd bewust van hoe witte mensen naar je kijken en wat zij van je vinden. Dus het is heel hard werken voor zwarte mensen. Ze voelen zich nooit veilig in een witte omgeving. Er kan altijd een flauwe grap, micro-agressie of rechtstreekse discriminatie komen."

4

Zijn mensen in Nederland zich daarvan nog onvoldoende bewust?

"Er is nu een golfbeweging gaande. Die was er in de jaren tachtig ook, toen waren er ook antiracisme-discussies. Op dit moment hebben we zeventien tafels achter elkaar, verspreid over het land. Ze worden aangeboden door bijvoorbeeld ABN Amro, het ministerie van VWS, de Stadsarchieven, het Provinciehuis van Noord-Holland. Zij vereenzelvigen zich met dit initiatief door zo'n avond te hosten. Het gaat nu als een speer. We konden de vraag dit jaar niet aan. De samenleving is klaar voor dialoog, verbinding, reflectie. Bij de nieuwe generatie jonge witte Nederlanders zie ik boosheid over wat hen allemaal is onthouden aan kennis. Ze maken zich hier hard voor, schamen zich voor hun eigen achtergrond. Jonge mensen vinden het vanzelfsprekend aan te schuiven bij een Keti Koti Tafel. Zo ontwikkelen zich nieuwe diversiteit- en inclusiemedewerkers, die zich bemoeien met het narratief over slavernij en racisme. Oudere witte mensen moeten daarentegen vaak zichzelf herpakken, hun narratief bijstellen."

Mercedes Zandwijken voor de Keti Koti rituelen kast

5

Witte mensen kunnen ook defensief reageren: 'Ben ík een racist omdat ik wit ben?' Hoe ga je daarmee om?

"We hadden onlangs in Utrecht een tafel. Daarbij hebben we altijd vooraf een voordracht van een wit iemand en van iemand van kleur, beide op basis van hetzelfde thema. Dat is eigenlijk een persoonlijke onthulling. Dit keer hield een witte man, werkzaam bij een bank, een zorgvuldig opgebouwd betoog. Eigenlijk was de essentie: wat heeft het voor zin excuses te maken voor iets wat zo lang geleden is gebeurd? Wat heeft terugkijken voor zin? Laten we vooral vooruit kijken. Tijdens de dialoog en de gesprekken daarna kwamen de verhalen van alledaags racisme los en het verdriet en de pijn die daarmee gepaard gaan. Aan het eind van de avond zei de man: ik geloof dat er bij mij een kwartje is gevallen, want ik had geen idee wat jullie allemaal meemaken met racisme. Dat was voor hem een eye opener. Hij kende nauwelijks mensen van kleur.

Niet alleen hij, maar iedereen heeft dit nodig. Allemaal zijn we 400 jaar gevormd door het 'cultureel archief', zoals Gloria Wekker dat noemt. De kerk is er ook onderdeel van geweest. We hebben allemaal opvattingen over wie mooi, slim, sportief, moreel goed is, waarin wit de norm is. Dat houdt verband met de koloniale geschiedenis. Het zit in ons hart, onze ziel. We hebben allemaal vooroordelen, stereotypen. Hoe hard we het ook proberen, dat is niet zomaar weg."