De wereld juichte toen kardinaal Joseph Ratzinger in 2005 paus werd. De man die al zo veel indrukwekkends had gedaan in een lange Vaticaanse carrière. De machtigste man in Rome, zeker toen zijn voorganger paus Johannes Paulus II in gezondheid verslechterde. Acht jaar was Benedictus XVI paus. Het bleek een enorme beproeving, waarvan hij in 2013 zelf afstand deed door af te treden. Een revolutionaire daad.

In Nederland ontvingen veel katholieken hem anders. “Nee!”, riep mijn vaders katholieke schoonmoeder uit, toen ze hoorde dat de witte rook uitgerekend deze behoudende kardinaal aankondigde als nieuwe paus. “Als het maar niet Ratzinger wordt”, had ze even eerder gemompeld.

Ze verwoordde het gevoel van veel progressieve Nederlandse katholieken van haar generatie. Begeesterd door kerkhervorming waren ze na het Tweede Vaticaans Concilie – ook daar was Ratzinger al bij – eerst strijdbaar en hoopvol, maar al snel teleurgesteld toen de kerk niet in bleek te zijn voor al te veel verandering.

Ratzinger werd paus op 19 april 2005, net 78 jaar oud. Het ambt drukte op hem en toen hij op 28 februari 2013 terugtrad, was hij in alles hoogbejaard. In deze donkere dagen overleed hij vandaag, 95 jaar oud.

Geloofsleer

Joseph Aloisius Ratzinger werd geboren op 16 april 1927 in het Beierse Marktl am Inn. Na het gymnasium ging hij naar het seminarie, om in 1951 tot priester gewijd te worden. Ook zijn oudere broer Georg, overleden in 2020, was priester.

Joseph koos al snel het intellectuele pad. Op zijn 26e promoveerde hij op een theologisch proefschrift over de leer van Augustinus over de kerk. Wat volgde was een lange academische carrière met talrijke publicaties.

Als jonge theoloog was Ratzinger van 1962 tot 1965 aanwezig bij het Tweede Vaticaans Concilie, waar hij een voorstander was van radicale veranderingen. Die kwamen er ook: de kerk hervormde haar liturgie fors en herijkte haar relatie tot zichzelf en tot andere religies. Hij schreef regelmatig voor het veranderingsgezinde tijdschrift Consilium, opgericht naar aanleiding van het concilie.

In de jaren zeventig werd bij Ratzinger echter een verschuiving zichtbaar. In 1972 was hij een van de oprichters van Communio, een meer behoudend tijdschrift dat wilde concurreren met Consilium.

De nog jonge paus Johannes Paulus II stelde Ratzinger in 1981 aan als prefect (voorzitter) van de Congregatie voor de Geloofsleer – het Vaticaanse ‘ministerie’ dat waakt over de kerkelijke leer. Ook leidde hij de Pauselijke Bijbelcommissie en de Internationale Theologencommissie. Hiermee was Ratzinger misschien wel de machtigste man van het Vaticaan. Zijn werk als wetenschapper zette hij voort.

Paus Benedictus XVI ligt opgebaard in de kapel van het klooster Mater Ecclesiae, waar Benedictus sinds zijn aftreden in 2013 woonde en waar hij overleed.© Vatican Media

Hervorming

Als theoloog had Ratzinger de reputatie een meer behoudende lijn te kiezen. Naar het eind van de twintigste eeuw kwam in de katholieke kerk een stroming op die pleitte voor ‘hervorming van de hervorming’.

Onder hen bestond vrees, dat het concilie in de jaren zestig en zeventig een Doos van Pandora had geopend, waarna niet alleen radicale liturgische hervormingen volgden, maar ook vrijzinnigheid opkwam. De als conservatief ervaren kerkelijke moraal werd vervangen door een progressieve.

Ratzinger was de meest vooraanstaande van een groep theologen die de veranderingen van het concilie wilde herinterpreteren – en die zelf claimde de oorspronkelijke bedoeling van Vaticanum II het beste te kennen. Het concilie had nooit willen tornen aan het verplicht priestercelibaat en had ook niet gepleit voor vrouwelijke priesters of diakens. Daarnaast ontstond debat over de vraag of de liturgische veranderingen niet te rigoureus waren uitgevoerd, met als gevolg dat de sacraliteit van de eucharistie was aangetast.

Ratzinger schreef talrijke boeken, onder andere over katholiek zijn in tijden van secularisatie. De trend van ontkerkelijking in het Westen baarde hem zorgen. Met een boek als De kern van ons geloof (1970) wilde hij bijdragen aan het standhouden van de katholieke leer in een sfeer van verandering en relativisme.

Misbruikschandalen

Zijn laatste grote project, een trilogie over Jezus, leek even nooit af te komen omdat Ratzinger tijdens het schrijven in 2005 tot paus werd gekozen. De keus voor de invloedrijke kardinaal was geen verrassing. Niet alleen had hij veel gezag opgebouwd, ook leek het conclaaf na bijna drie decennia Johannes Paulus II geen radicale keus te willen maken.

Jorge Bergoglio, die in 2013 aantrad als paus Franciscus, kreeg ook bij dit conclaaf al veel stemmen, maar niet genoeg om paus te worden. Ratzinger was de veilige optie. Als pausnaam koos hij Benedictus, enerzijds naar paus Benedictus XV, die in de Eerste Wereldoorlog bekend werd als pleitbezorger van vrede en anderzijds naar Benedictus van Nursia, die bekend staat als de vader van het westerse kloosterleven.

Het pontificaat van Benedictus XVI werd echter allerminst vredig. Om te beginnen slaagde hij moeitzaam in zijn streven de Curie te hervormen. Het Vaticaanse bestuursapparaat bleek taaier dan hij had gehoopt.

Vanaf 2010 kwam hier het mondiale seksueel misbruikschandaal overheen. In diverse landen, waaronder Nederland, gingen de beerputten open. Op seminaries en internaten bleek in het midden van de vorige eeuw op grote schaal misbruik te zijn gepleegd.

Benedictus XVI ging gebukt onder de schandalen. En uiteindelijk ging hij ook zelf niet vrijuit: in 2022 bleek dat in de jaren zeventig, toen hij aartsbisschop van München was, enkele priesters waren overgeplaatst die op misbruik waren betrapt.

Paus Benedictus XVI© Flickr

Als paus bleef Benedictus een productief schrijver. Hij voltooide zijn trilogie Jezus, een fijnzinnige en genuanceerde theologische visie op Christus. In de encyclieken die hij uitbracht, kwam eveneens naar voren dat hij als theoloog tot de buitencategorie behoorde. Zijn eerste encycliek ging in 2005 over de liefde: Deus caritas est. Ook schreef hij een sociale encycliek over kerk en samenleving, Caritas in veritate (Liefde in waarheid), die wel is getypeerd als een kruising tussen het groene van GroenLinks en het rechtzinnige van de ChristenUnie. Benedictus stond bekend als ‘groene paus’, die zonnepanelen liet leggen op de daken van de Vaticaanse gebouwen. Tussen beide encyclieken in schreef hij nog Spe salvi, over de hoop. De drie documenten vormen een drieluik over geloof, hoop en liefde.

Hoe sociaal en solidair zijn maatschappelijk gezicht ook was, op het gebied van liturgie en moraal bleef Benedictus traditioneel. Hij maakte ruimte voor eucharistievieringen volgens de 'buitengewone' ritus. Die liturgie was in 1962 ingevoerd als vernieuwing van de Tridentijnse ritus, die in de katholieke kerk eeuwenlang de gebruikelijke wijze was geweest om de eucharistie te vieren.

Hij nam bovendien gas terug in de interreligieuze dialoog: bidden in aanwezigheid van moslims, zoals Johannes Paulus II had gedaan in Assisi, ging Benedictus XVI te ver. En met zijn lezing in 2006 in Regensburg joeg hij moslims wereldwijd tegen zich in het harnas, door de islam te associëren met geweld. Weliswaar zat die associatie ‘slechts’ verpakt in een verwijzing naar een ver verleden, maar het kwaad was al geschied. Benedictus moest nadien jaren puinruimen om de relatie met moslims te herstellen.

Emeritus

De enige daad waarmee Benedictus XVI werkelijk de toekomst van het pausschap veranderde was ook meteen zijn laatste daad als paus. Op 28 februari 2013 trad hij af – de eerste paus in zeshonderd jaar die dat deed. Hij was 85 jaar, voelde zijn krachten wegvloeien en was niet meer de leider die de katholieke kerk in deze woelige tijden nodig had.

Enkele weken later koos het conclaaf paus Franciscus als opvolger. Benedictus trok zich terug als ‘paus emeritus’ in een klooster in het Vaticaan. Zelden vernam de wereld iets van hem. Op zijn verjaardag kwam nog weleens een foto naar buiten, waarop de fragiele emeritus-paus met een flinke pul bier in de hand een bescheiden feestje vierde. Naar goed Beiers gebruik, en in aanwezigheid van zijn broer Georg.

Paus Franciscus kreeg na 2013 al snel te maken met een verbeten conservatieve tegenbeweging, met de kardinalen Raymond Burke en Robert Sarah als aantrekkers. Beiden waren in 2010 door Benedictus XVI tot kardinaal gecreëerd, net als de Utrechtse aartsbisschop Wim Eijk, die op bescheidener niveau eveneens een rol speelt in die conservatieve beweging.

Benedictus liet zich echter niet verleiden deze behoudende beweging publiek te steunen. Integendeel: bij herhaling bevestigde hij dat er geen millimeter ruimte zat tussen hem en paus Franciscus.

De laatste jaren werd het stiller rond Benedictus. Foto’s lieten zien dat de emeritus-paus steeds zwakker werd. De man die geldt als een van de grootste theologen van de laatste eeuw, was broos geworden.

Na Kerst bracht het Vaticaan naar buiten dat Benedictus “erg ziek” was. Paus Franciscus deed een gepassioneerde oproep om voor zijn voorganger te bidden. "Ik bezoek hem vaak", vertelde Franciscus enkele dagen geleden. "Hij heeft een goed humeur, hij is helder, springlevend. Hij spreekt zacht, maar volgt het nieuws. Ik bewonder zijn intelligentie." Vanochtend kwam er in alle rust een eind aan Benedictus’ leven.