Haar werk geeft een inkijk in haar rijke spirituele leven, neemt ons mee in een hartstochtelijke liefde voor het leven en geeft vooral blijk van originaliteit en vakvrouwschap. “Voor alles wat ademhaalt, voor alle schepselen en geesten, voor alle schepselen, vrouw en man, voor alle goden en alle mensen, voor alle gestorven in alle windstreken, voor alles wat bestaat bidden we: dat alles en iedereen zich vrijelijk moge bewegen, op de eigen, voorbestemde weg, zonder vijanden en zonder belemmeringen, het lijden overwinnend en zodoende het geluk bereikend.” 

Dit fragment van een boeddhistische tekst werd in 1917 getoonzet door de Franse componiste Lili Boulanger (1893-1918). Het is een bezinningstekst, afkomstig uit een inwijdingsritus, maar tegelijk een gedreven visioen op een wereld van vrede en verzoening.

De muziek van Boulanger roept, met zijn grootscheepse bezetting van zangers en orkest, op hypnotiserende wijze deze ideale wereld op

eric corsius

De muziek van Boulanger roept, met zijn grootscheepse bezetting van zangers en orkest, op hypnotiserende wijze deze ideale wereld op. Ze heeft ook een sterk meditatieve werking door het voortdurend herhalen van melodische arabesken. Zowel uitbundigheid als inkeer kenmerken deze compositie. Deze eigenschappen zijn ook tekenend voor de vrouw die de muziek schiep. Uiterlijk gezien was Boulanger een zeer bescheiden en ingetogen vrouw. Ze kwam bloedserieus over. Daarachter lag echter een rijk spiritueel leven. Dit was de bron van hartstochtelijke, expressieve muziekwerken, waarin ze het grote gebaar niet schuwde.

Bres in een mannenbolwerk

Boulanger schreef de muziek een jaar voor haar dood. In 1913 was ze doorgebroken als misschien wel de grootste vrouwelijke componiste van klassieke muziek van haar generatie. Terwijl veel van haar kunstzusters nog steeds werden belemmerd in hun artistieke ontwikkeling - door vooroordelen, gebrek aan opleidingsmogelijkheden en regelrechte tegenwerking van mannen - kon Boulanger zichzelf van jongs af aan ongehinderd ontwikkelen, als uitvoerend musicus, docente en componiste.

Op de eerste plaats was ze autodidact en kon ze veel opsteken van haar muzikale familieleden. Ze groeide namelijk op in een muzikaal geslacht.

Op de tweede plaats wist ze een plek in het conservatorium te bemachtigen en sloeg ze zo een bres in een mannenbolwerk bij uitstek. Al met al waren alle voorwaarden aanwezig voor de vrije ontplooiing van haar grote talent en originaliteit, geheel in de geest van de bovenstaande gebedstekst. Dit stelde haar in staat om in 1913 als eerste vrouw de zeer pretentieuze Prix de Rome te winnen. De negentienjarige laureate was toen al meer dan een veelbelovend talent. Ze verraste de jury en het publiek als een opvallend rijpe artistieke persoonlijkheid met een heel eigen stijl en een volmaakte beheersing van het vak.

De kwaliteit van dit bescheiden werk echter was het sterkst denkbare verweer tegen het toenmalige vooroordeel dat vrouwen geen muziek konden schrijven

eric corsius

Maatschappelijk stonden voor het jonge genie alle lichten dus op groen. Wat Lili Boulanger vooral zou dwarsbomen in haar verdere ontwikkeling en haar uiteindelijk fataal zou worden, waren haar zwakke gezondheid en een chronische ziekte, waaraan ze in 1918 overleed. Het is de tragiek van de geschiedenis, dat uitgerekend deze vrouw, die meer was dan een belofte en die in alle opzichten de beste kaarten in handen had, geen groter oeuvre heeft kunnen achterlaten.

De kwaliteit van dit bescheiden werk echter was het sterkst denkbare verweer tegen het toenmalige vooroordeel dat vrouwen geen muziek konden schrijven. Dit vooroordeel hing samen met de opvatting dat componeren een soort architectuur was, waarbij veel gereken, materiaalbeheersing en constructiearbeid te pas kwam, en die als zodanig een typische mannenaangelegenheid was. Boulanger liet zien dat ze kathedralen van klank kon neerzetten, die stonden als een bouwwerk, zonder dat de ‘typisch vrouwelijke’ lyriek en klankschoonheid te kort kwamen.

Schaduwpositie

Des te meer is het een raadsel dat nog maar weinig muziekliefhebbers het werk van Boulanger kennen. Haar eveneens musicerende, oudere zus Nadia, die Lili eenenzestig jaar overleefde, is veel bekender geworden, lijkt het wel. Over de oorzaken van de schaduwpositie van Lili kunnen we slechts speculeren.

Ten eerste zijn er ongetwijfeld nog steeds vooroordelen in het spel. De wereld van de klassieke muziek is ook vandaag de dag nog een patriarchaal bolwerk, waarin met name het alfamannetje de boventoon voert. Vrouwen mogen mooi musiceren (en mooi zijn natuurlijk), maar dan wel vooral als uitvoerder en niet als degene die letterlijk en figuurlijk de toon aangeeft. Gelukkig zijn de vrouwelijke dirigenten en componisten wel in opmars, maar ze moeten nog steeds hard vechten.

Ten tweede was Boulanger wel een uiterst origineel componiste, maar geen groot vernieuwer. In de tijd waarin zij doorbrak ging de aandacht echter vooral uit naar de avant-gardisten, die de muzikale wereld op zijn kop zetten. De muziekgeschiedenis focust ook vandaag de dag nog vooral op deze voorhoede en verwaarloost de geniale vertegenwoordigers van de laatromantiek en het impressionisme, waaronder Boulanger. De meeslepende muziek van de laatsten wordt door musicologen vaak als zoetsappig en behoudend beleefd.

De wereld van de klassieke muziek is ook vandaag de dag nog een patriarchaal bolwerk, waarin met name het alfamannetje de boventoon voert

eric corsius

Ten derde is ook de mythevorming rond Lili Boulanger in haar nadeel. Ze is vooral in de herinnering gebleven als de wegkwijnende, ziekelijke jonge vrouw, die op haar sterfbed een requiemtekst toonzette. Op die manier paste ze precies in het beeld van de begaafde vrouw, dat rond 1900 in zwang was - ook in religieuze kring, zoals blijkt uit de cultus rond Theresia van Lisieux of Jacqueline van der Waals. Ironisch genoeg was het laatste werk waaraan Boulanger werkte uitgerekend een opera op tekst van de symbolist Maeterlinck, de schrijver die bij uitstek dit vrouwenideaal hooghield.

Hoe dan ook: het beeld van de in de knop gebroken of ontbladerde roos heeft ook bij Boulanger alle aandacht naar zich toe getrokken. Dit heeft altijd wat afgeleid van het werk. Helemaal blijft hierdoor onderbelicht, dat Boulangers werk niet alleen bestond in het muzikale oeuvre, maar ook in haar inzet voor de jonge collega-musici die naar het alles verwoestende front van de Eerste Wereldoorlog waren geroepen en voor wie ze een steuncomité en een communicatienetwerk opzette. Boulanger was een kloek organisator en een maatschappelijk geëngageerde vrouw. Ze leed niet alleen, maar streed ook.

Universele boodschap

Als Boulanger haar opera had kunnen voltooien, was het ook misschien anders gelopen. Haar oeuvre wordt echter gedomineerd door kamermuziek en geestelijke muziek. Dit kan een vierde factor zijn, waardoor Boulanger wat op de achtergrond is geraakt. Deze genres maken een componist nooit tot een groot publiekslieveling – tenzij je Bach heet. Het zou echter een misverstand zijn om te denken, dat Boulanger slechts voor kleine kring schreef, laat staan exclusief voor kerkgangers. Uiteraard was Lili, gezien het burgerlijke katholieke milieu waaruit ze stamde, een vroom en trouw gelovige. Mede daaraan is het te danken, dat het orgel één van haar favoriete instrumenten was.

De religieuze teksten die ze toonzette waren echter vooral een vehikel om haar persoonlijke belevingswereld te vertolken. Geen misteksten, maar psalmen domineren haar werk. Boulanger laat niet de gemeente zingen, maar het gelovige individu. Daarmee hebben haar spirituele werken een universele boodschap, die ook buiten de kerkmuren overtuigt. In deze boodschap staan herkenbare menselijke gevoelens en gedachten centraal: het lijden aan de eindigheid van het bestaan, de liefde voor de schepping en de hoop op een verloste wereld. De aan het begin aangehaalde toonzetting van de boeddhistische meditatietekst, geschreven een jaar voor Lili’s dood, getuige daarvan.

De religieuze teksten die ze toonzette waren echter vooral een vehikel om haar persoonlijke belevingswereld te vertolken. Geen misteksten, maar psalmen domineren haar werk

eric corsius

Dat de componiste dit soort teksten op het spoor kwam, was ook te danken aan de relatieve openheid en verdraagzaamheid van het milieu waarin ze opgroeide. Haar familie was katholiek, maar beleefde het geloof op een inclusieve en uitnodigende manier. De religieuze identiteit werd door haar en de haren niet neergezet als een fort tegen de boze buitenwereld, maar als een open huis van waaruit contacten met andersdenkenden werden onderhouden.

Dat was heel letterlijk het geval, gezien het kleurrijke sociale netwerk waarvan de familie Boulanger deel uitmaakte. Lili leefde en werkte al met al in een oecumenische geest, waarin er plaats was voor andere stromingen als de Russische orthodoxie, de oosterse spiritualiteit en de theosofie. Muzikaal gezien vond dit zijn uitdrukking in de manier waarop zij speelde met oude en exotische toonsoorten en samenklanken – iets wat in die tijd en vogue was. 

Volstrekt authentiek

Dat laatste betekent allerminst dat Boulanger met de mode meebewoog. Ze schreef volstrekt authentiek en haar werk vloeide direct uit haar hart. Lili’s hartsvriendin schreef in 1920 een in memoriam voor Lili, waarin dit wordt benadrukt: “De klanken maakten zich van haar hart los, als de bladeren van een roos, die worden aangeraakt door een zucht van de wind of als de druppels vet van een uitdovende kaars of als de veren die vallen uit de vleugels van een engel.”

Deze zinnen zijn een groot eerbetoon aan Boulanger, maar zijn ook wat ambivalent. Ze zijn een echo van het hierboven aan de kaak gestelde laatromantische vrouwenideaal. Ze bevestigen het mythische beeld van Boulanger als een engel, die slechts voor korte tijd het aardse tranendal mocht bezoeken en haar melancholie kon delen met de stervelingen in werken als ‘Een verdrietige avond’ en ‘Uit de diepten roep ik’.

Boulanger schreef volstrekt authentiek en haar werk vloeide direct uit haar hart

eric corsius

Geen mythe, maar wel legendarisch is het feit, dat op haar sterfbed nog composities ontstonden, die Lili deels dicteerde aan haar zus. Een hoogtepunt daarin is haar in de ziel snijdende Pie Jesu, dat met kop en schouders uitsteekt boven de zoetelijke toonzettingen die andere componisten maakten van deze tekst uit de requiemmis: “Pie Jesu Domine, dona eis requiem. Dona eis requiem sempiternam. Lieve Heer Jezus, geef hun rust. Geef hun eeuwige rust.”

Lili Boulanger hunkerde naar rust, na een kort en hevig leven. Ze had gevochten voor en met haar leven. Ze had gewonnen van de seksistische structuren in het muziekcircuit. Ze verloor het echter van haar ziekte, die haar altijd op de hielen had gezeten. Ze behield echter door alles heen het geloof in datgene, waarover haar boeddhistische compositie spreekt: “dat alles en iedereen zich vrijelijk moge bewegen, op de eigen, voorbestemde weg, zonder vijanden en zonder belemmeringen, het lijden overwinnend en het geluk bereikend.”