Als we elkaar spreken is het vernietigende rapport over de toeslagenaffaire bij de Belastingdienst net een paar dagen oud. ‘Ongekend onrecht’ is de niet mis te verstane titel ervan. Renske Leijten was lid van de commissie die het rapport opstelde, maar was met CDA-collega Pieter Omtzigt en in samenwerking met RTL Nieuws en Trouw een van degenen die het schandaal aan de orde bleef stellen, ook als de aandacht weer wegzakte.

Ze staat midden in de mediastorm en is toch in staat om een stap achteruit te zetten voor een meer beschouwend gesprek. Ondanks haar leeftijd (41) is de nummer 2 van de SP dan ook al een veteraan in de Tweede Kamer, waarvoor ze in 2006 voor het eerst werd gekozen.

Renske Leijten groeide op in een progressief katholiek gezin, maar liet in haar puberteit het geloof los. “Ik ben meer geïnteresseerd in het maken van de hemel nu op aarde”, zegt ze. “Mijn ouders voedden ons op met het beeld van een liefdevolle God, maar ik ben minstens zozeer gevormd door het feit dat wij van mijn vijfde tot mijn tiende jaar een gezinshuis waren: mijn ouders vingen kinderen op die niet bij hun ouders konden opgroeien. Zo kreeg ik het idee mee dat iedereen er mag zijn. Het maakte diepe indruk op mij dat sommige kinderen van ouders niet thuis konden wonen. Met een aantal kinderen hebben we contact gehouden. Ik leerde al vroeg dat als je leven moeilijk begint, je het later vaak ook moeilijk krijgt.”

Macht en onmacht

“Ik ben wat later ingestapt in de toeslagenaffaire. Toen er alsmaar geen ambtelijke antwoorden kwamen heb ik gezegd: dan halen we de antwoorden bij de mensen. Dat is de kracht van onze partij. We zetten een meldpunt op en met een aantal vrijwilligers zijn we gaan bellen. Soms was het voor het eerst dat de getroffen ouders gehoord werden. We maakten een zwartboek en boden dat de staatssecretaris aan.

Ook nodigden we de ouders uit om samen te komen, het waren er verbluffend veel. Het was de tijd van de boerenprotesten met tractoren en iemand zei schertsend: zullen wij ook ergens met een shovel naar binnen rijden? Ik heb de ouders aangemoedigd om netjes te blijven en dat zijn ze ook gebleven, terwijl ze door de overheid schandalig zijn behandeld.

De kunst is om onmacht te helpen omslaan in macht. Verontwaardiging helpt, maar als je cynisch wordt in Den Haag, dan moet je wegwezen

Renske Leijten

Deze mensen zijn klein gemaakt en daar gaan mijn haren recht van overeind staan. Denk je dat dit zo lang had geduurd als zij deel waren geweest van de heersende klasse? Als ze die waren tegengekomen op het schoolplein of bij de hockeyclub? Of als ze het geld hadden gehad om een fiscalist te betalen?

Ook als volksvertegenwoordiger hebben wij maar beperkte macht. Zelfs toen we met 150 tegen nul stemden voor een spoedige tegemoetkoming voor de gedupeerde ouders, ging de Belastingdienst nog vertragen. Ongelofelijk.

De kunst is om onmacht te helpen omslaan in macht. Verontwaardiging helpt, maar als je cynisch wordt in Den Haag, dan moet je wegwezen. Wat helpt tegen cynisme? Succes helpt. Dat we deze affaire toch boven tafel krijgen helpt. Ik vond de tijd waarin het kabinet Rutte-Asscher zo zwaar op de zorg bezuinigde veel moeilijker. Argumenten tegen de decentralisatie telden niet. Nu, vijf jaar later, is alles aan het gebeuren waar we toen voor waarschuwden. Ik vind dat heel erg, maar we kunnen nu wel gaan repareren en nieuwe voorstellen maken.”

Schepping en mens

“Ik vind de wereld bijzonder, mystiek zelfs: alles wat leeft, de seizoenen, de getijden. Ik verbind dat niet met een schepper, de aarde heeft een intrinsieke waarde. Wij moeten rekenschap afleggen van wat we ermee doen. Momenteel nemen we veel meer van de aarde dan we teruggeven en ik maak me daar grote zorgen over.

Het lastige is dat wij de schaduwkanten van ons gedrag niet goed zien. We redden het niet als iedereen de verwarming een graadje lager zet en maar één keer per jaar op vakantie gaat. Ik zag in India bijvoorbeeld de immense milieuvervuiling en de mensonterende armoede van mensen die ook voor ons produceren. Er is een andere economische ordening nodig.

Renske Leijten
Renske Leijten: 'Ik geloof niet in 'Een betere wereld begint bij jezelf'’© Enis Odaci

Ja, dat is een grote opgave, maar de bestaande ordening is ook begonnen met politieke keuzes, vanuit het idee dat alles altijd goedkoper kon. Als dat zo is, kunnen we er samen ook voor zorgen dat lokaal geproduceerde kleding en voedsel goedkoper worden, om maar iets te noemen. En dat onze boeren niet per se grootschalig hoeven te werken en de grond hoeven uit te putten om hun bedrijf levensvatbaar te houden.

Ik geloof niet in 'Een betere wereld begint bij jezelf', want dat schuift de verantwoordelijkheid af op de individuele consument. Het is een collectief probleem en het begint bij politieke keuzes. Momenteel worden die gemaakt ten gunste van de rijken van de wereld, die van de huidige ordening profiteren. Ik woon in Haarlem, in de buurt van de Hoogovens en van Schiphol. Waarom betaalt een groot bedrijf als Tata Steel geen belasting? En wie gelooft er dat de luchtvervuiling verdwijnt als individuele reizigers meer belasting op hun ticket gaan betalen?

Werken aan een andere ordening betekent niet alleen maar tegen zijn. Jij vertelde dat je in Oss opgroeide. De SP is daar begonnen, uit protest tegen de slechte omstandigheden van fabrieksarbeiders. Dat deden ze niet door de fabrieken te sluiten, maar door samen met de arbeiders af te dwingen dat de fabrieken beter en schoner werden.”

Sterfelijkheid en eeuwigheid

“Met dit thema ben ik weinig bezig. Pas kregen vrienden van ons een kindje dat ernstig ziek is. Ik vind dat verschrikkelijk, maar wat moet ik zeggen? Ik zou ze liever knuffelen, maar dat kan niet vanwege corona. Dus dan schuif ik het van me af.

Mijn kinderen, ze zijn vijf en bijna zeven jaar oud, vragen er wel naar, bijvoorbeeld omdat de poes doodging of omdat we het soms hebben over de overleden vader van mijn man. ‘Waar zijn zij?’, vragen ze dan. Ik vertel ze dat we weer onderdeel worden van de natuur, en dat een zonnestraal of een regenboog dus ook de poes kan zijn, of opa Henk.

De maatschappelijke discussie over het omgaan met de dood vind ik een van de moeilijkste die er zijn. Ik vind dat je niet de dood kunt opeisen omdat je klaar bent met het leven

Renske Leijten

Wat mijzelf betreft hoop ik dat ik oud mag worden en er lang voor hen mag zijn. Zelf zou ik het heel erg vinden als ik mijn ouders al snel zou moeten missen. Twee jaar geleden verloren zij allebei een broer en een zus, ik zag wat het met hen deed en met mijn neven en nichten. Het ontroert me nu nog, maar ik kan er niet goed woorden voor vinden.

De maatschappelijke discussie over het omgaan met de dood vind ik een van de moeilijkste die er zijn. Ik vind dat je niet de dood kunt opeisen omdat je klaar bent met het leven. Tegelijk snap ik heel goed dat mensen die heel oud en of kwetsbaar zijn op een punt komen waarop ze zeggen: moet het nog? Maar dat betekent niet dat dat de overheid dat dan moet oplossen. Volgens mij is onze bestaande euthanasiewetgeving al geschikt om in individuele gevallen respectvol een weg te zoeken.”

God of mammon

“Ik ben niet gelovig, maar hier kies ik meteen voor God. Huub Oosterhuis heeft wel eens geschreven dat Jezus, die zegt dat je maar één van deze twee kunt dienen, heel wat socialistische ideeën had. Zelf leef ik bij het adagium van mijn oma: geld maakt niet gelukkig, maar het is wel heel handig om te hebben. Mijn man en ik staan er ongeveer hetzelfde in. En we hebben geen geldzorgen hè, dat scheelt. Mijn afdrachtsalaris als Kamerlid is nog altijd € 2.900 per maand en mijn man heeft ook een bijna volledige baan.

In politiek Den Haag en in de ambtenarij bespeur ik soms arrogantie en laatdunkendheid over andere sociale groepen, mensen die ze in het dagelijks leven nooit tegenkomen

Renske Leijten

Geld bepaalt te veel. Iedereen zou moeten kunnen worden wat-ie wil, maar dat is steeds moeilijker. Het onderwijs was lang een emancipatiemachine, maar dat is niet meer zo. Het maakt echt uit waar je geboren bent en of je ouders geld hebben. Een bijkomend probleem is dat veel mensen het hebben van geld gelijkstellen met succesvol zijn. In politiek Den Haag en in de ambtenarij bespeur ik soms arrogantie en laatdunkendheid over andere sociale groepen, mensen die ze in het dagelijks leven nooit tegenkomen. Er is segregatie in onze samenleving, op grond van geld, en dat is gevaarlijk.”

Schuld en vergeving

“Als er schuld is, dan moet er straf komen, die billijk is en menselijk. Ik geloof in de rechtsstaat, jazeker, nog steeds. We moeten wel. Zonder de rechtsstaat geen democratie. We hebben iets nodig om de hemel op aarde te bevechten.

Het toeslagschandaal heeft laten zien dat de principes van de rechtsstaat zijn geschaad. Niet alleen omdat er gelogen is tegen de Ombudsman, de Autoriteit Persoonsgegevens, de rechtbank, de Tweede Kamer. Maar het is ook zo verbijsterend omdat men gewoon maar aannam dat er fraude was gepleegd. En omdat het herstel traag gaat omdat men bang is dat er toch fraudeurs tussen de gedupeerden zitten. Dat is de omgekeerde wereld. Het is slecht voor het aanzien van de overheid en voor het vertrouwen van de hele Belastingdienst. Er is erkenning van schuld en verantwoordelijkheid nodig.”

Liefde en naastenliefde

“Ik ben volksvertegenwoordiger. Ik doe dit werk namens mensen die op ons gestemd hebben en ik doe dat uit liefde en met liefde, ook al ken ik mijn stemmers niet. Zonder liefde gaat het niet.

Maar Den Haag is een harde wereld. Je kunt hier het ene moment gevierd zijn en het volgende moment weggetrapt worden. Dat komt door de manier waarop het georganiseerd is: je bent eigenlijk voortdurend elkaars concurrent. Ook een collega met wie je het goed kunt vinden kan op enig moment een mes in je rug steken. Nee, dat gevoel heb ik gelukkig niet in mijn eigen partij.

Renske Leijten
Renske Leijten: 'Den Haag is een harde wereld’© Enis Odaci

Het komt ook door het journaille in Den Haag, dat het Binnenhof voortdurend verslaat alsof het een wedstrijd is, in plaats van een representatieve democratie. Mag ik het scherp zeggen? Veel Haagse journalisten zijn deel van de kaste die neerkijkt op gewone mensen. Ze brengen vooral de politieke spelletjes onder de Haagse kaasstolp in beeld, maar zonder kennis van de samenleving. Vaak laten ze zich gebruiken door mee te doen aan frames. Dat is schadelijk.

Een voorbeeld? Tijdens de grote bezuinigingsronde van het kabinet Rutte-Asscher werden kritische zorgspecialisten Fleur Agema (PVV), Mona Keijzer (CDA) en ik neergezet als ‘de kijvende wijven’. Een lelijk frame, bedoeld om ons onschadelijk te maken. Want waarom zou je dan nog onze kritiek serieus nemen? Ik maakte een aantal keren mee dat journalisten dat frame overnamen. Heel kwalijk.”

Inspiratie en roofbouw

“Voor mij is het een zegen dat ik een gezin heb en kinderen heb gekregen. Ik werkte 85 uur per week, nu misschien zeventig... Zij houden mij met de voeten op de grond.

Roofbouw op jezelf plegen ligt altijd op de loer in dit vak. Ik had me voorgenomen dat ik geen moeder achter een laptop zou worden. Ik ben er liever niet dan half, al zijn mijn kinderen het daar waarschijnlijk niet mee eens. Corona maakt dat wel moeilijk.

Gezond leven en sporten helpen me. Hardlopen is heel goed tegen de onrust. En ik ben veel beter geworden in het laten van de mailbox. Ik doe wat ik kan, maar als ik er niet aan toe kom, dan laat ik het liggen tot de volgende dag.”

Wat is je heilig?

“Mijn gezin, gewoon omdat ik zo van ze hou. Ik weet nog goed dat ik mijn kinderen kreeg en dacht: als ik dit kleine kwetsbare leven niet kan beschermen, hoe kan ik dan de wereld beschermen? Het leven voor en na hun komst is anders, ze hebben me enorm verrijkt.

De waarheid is mij heilig. Ik zorg ervoor dat ik vrij ben om de waarheid te spreken tegen iedereen, ook tegen de premier of in mijn partij. Ik ben niet getrouwd met Den Haag; als het morgen ophoudt, ga ik overmorgen wat anders doen met mijn leven. En door de afdrachtregeling van de SP ben ik niet gehecht aan een enorm salaris.

Ik weet nog goed dat ik mijn kinderen kreeg en dacht: als ik dit kleine kwetsbare leven niet kan beschermen, hoe kan ik dan de wereld beschermen?

Renske Leijten

En ja, trouw is me ook heilig. In 2010 werd toenmalig fractievoorzitter Agnes Kant op een heel nare manier afgeserveerd, een geweldig politica die het niet redde in de beeldvorming. Wegwezen hier, dacht ik. Maar haar opvolger Emile Roemer deed een beroep op mij en Ronald van Raak, omdat de nieuwe generatie SP-Kamerleden moest opstaan. In 2017 dacht ik weer: het is mooi geweest. Maar Roemer vroeg me om te blijven, om de nieuwe mensen in de fractie op te leiden.

Weet je dat ik een tijdlang 17 maart 2021 als bevrijdingsdag in mijn agenda had staan? Maar dat is veranderd door de toeslagenaffaire. Ik heb mensen in de ogen gekeken en gezegd: ik ga jullie helpen. Dat werk is nog niet gedaan.

Ja, ik weet ook wel dat ik mezelf zo Hotel California in kan lullen – you can check out any time you want, but you can never leave – maar ik heb deze mensen een persoonlijke belofte gedaan. En dus sta ik nu nummer twee op de lijst.”

Renske Leijten (1979) is Kamerlid namens de SP sinds 2006. Van 2005-2007 was ze voorzitter van SP-jongerenorganisatie Rood. Ze studeerde Nederlandse taal en cultuur in Groningen. Tot 2017 was ze specialist zorg en jeugdzorg, de laatste periode deed ze financiën, Europa en de EU. Voor het aankaarten van de toeslagenaffaire won ze, samen met Pieter Omtzigt (CDA), de publieksprijs 'Politieke Prestatie van 2019' van het tv-programma EenVandaag. De ChristenUnie-jongeren riepen haar begin 2021 uit tot ‘Engel van het jaar’. Renske Leijten woont met haar man en twee kinderen in Haarlem.