‘Als ik de wereld wil veranderen, waar moet ik dan beginnen?’, vraagt religiewetenschapper en activist in spe Jasmijn Olk zich af. Ze gaat te rade bij inspirerende, eigentijdse activisten en vraagt wat hen drijft, bezint en op de been houdt.

Rozemarijn van ’t Einde (29), theoloog en klimaatactivist, houdt een vel papier omhoog met daarop de tekst: “Terwijl ik preek in gevangenissen financiert mijn pensioenfonds geweldsdelicten tegen de schepping.” Samen met andere activisten bezet ze de lobby van het ABP, het grootste pensioenfonds van Nederland, en eist ze dat dit pensioenfonds stopt met investeren in fossiele brandstoffen. Niet lang daarna wordt ze door de politie gearresteerd.

Als klimaatactivist bij de actiegroep Extinction Rebellion is dit niet de eerste keer dat Van ’t Einde in de cel belandt. Met haar burgerlijk ongehoorzame acties hoopt ze niet alleen een maatschappelijke discussie op gang te brengen over de klimaatcrisis, maar ook een gesprek hierover in de kerk. “Ik mis daadkracht bij de kerk,” stelt Van ’t Einde als ik haar na de actie spreek. “Ik zie in de kerk wel de zorg om de aarde, maar dan altijd braaf en lief. Daar heb ik weinig geduld mee, want met alleen braaf en lief gaan we het helaas niet redden. De kerk gaat veel te weinig de barricades op. Actievoeren is voor haar de kern van het geloof. “Na de bezetting van het ABP heb ik in de cel wel vijf keer huilend het Opwekkingslied Maak ons hart onrustig gezongen,” vertelt ze. Het lied is gebaseerd op een Franciscaans gebed. Een fragment: 

Maak ons hart onrustig, God,
dat het ontevreden klopt
als we mooie leugens horen
en gemakkelijke woorden!
Maak ons hart onrustig, God.

Laat ons dwaas en koppig zijn.
Laat ons doorgaan tot het eind.
Gaat het onze kracht te boven,
laat ons dan in u geloven.
Laat ons dwaas en koppig zijn.

Van ’t Einde: “Ik herken mezelf in dit nummer omdat dit is wat ik hoop te doen. Ik haal er kracht uit omdat het zegt: koppig zijn, je stem laten horen, dat is ook een legitieme manier van christen zijn. De kerk draagt vaak uit dat een goede christen elke dag bidt en de Bijbel leest. Dat vind ik een hele magere definitie van christen zijn. Natuurlijk is bidden belangrijk, maar er is zoveel meer. Dat vrome is te veilig. De kerk op zichzelf is véél te veilig. Wanneer is het veilig in de Bijbel? Wanneer is het Volk van God uitverkoren omdat het veilig is? Er moet wat op het spel staan. Wijzelf moeten op het spel staan.”

Je bent boos over wat er met het klimaat gebeurt?

“Boosheid koppelen veel mensen aan destructie, maar je hebt ook constructieve boosheid. De omvang van het klimaatprobleem is onbevattelijk, overweldigend. De enige manier waarop je de werkelijke omvang kan bevatten van wat er gebeurt, is als je ook die boosheid aanspreekt, als je heilige woede durft toe te laten. Ik denk dat daar in het christendom een grote lacune is. Veel mensen vernauwen christen-zijn tot vriendelijk zijn, terwijl de kracht die ik haal uit boosheid ook komt uit liefde.

Veel mensen vernauwen christen-zijn tot vriendelijk zijn, terwijl de kracht die ik haal uit boosheid ook komt uit liefde

rozemarijn van 't einde

We zouden breder naar het concept naastenliefde moeten kijken. Liefde hebben voor je naasten betekent soms ook keihard opkomen voor je naasten. Dat betekent dat je je moet uitspreken over onrecht. Ik voel veel naastenliefde voor de mensen in het mondiale Zuiden, die nu al te maken krijgen met de desastreuze gevolgen van een klimaatcrisis waar wij verantwoordelijk voor zijn. Ik denk dat we gaan terugkijken op deze periode zoals we nu terugkijken op het slavernijverleden: hoe konden we in vredesnaam niets doen? Het is zo vreselijk onrechtvaardig dat wij in westerse landen zoveel schuld hebben in de klimaat- en ecologische crisis, maar weigeren om verantwoording te nemen. Daar schaam ik me voor.

Profetisch spreken is aanduiden wat recht is en onrecht, wat goed is en verkeerd, wat overeenkomt met het Koninkrijk Gods en wat niet. Daar is de kerk zo ontzettend stil. Dus ik ben ook boos op de kerk.”

Wat zou de kerk volgens jou moeten doen?

“Ik vind dat de kerk veel meer moet handelen als het geweten van de staat. We gedragen ons meer als vazal van de staat, het mag vooral niet te kritisch zijn. Ik denk dat de kerk een ander antwoord zou moeten geven op het kapitalistische systeem, een alternatief voor het holle idee dat we altijd maar zouden moeten groeien. Daar hoort, wat mij betreft, een keiharde afwijzing van het huidige klimaatbeleid bij, dat roekeloos omgaat met de toekomst van Nederland en de levens van mensen in het mondiale Zuiden.

Waarom loopt de kerk leeg? Omdat we niet aansluiten bij de angsten, zorgen en verantwoordelijkheden die het meest belangrijk zijn

ROZEMARIJN VAN 'T EINDE

Het moment waarop ik de kerk het meest heb voelen leven, was tijdens het Kerkasiel in Den Haag, enkele jaren geleden. Ik voel de kerk leven wanneer we opstaan en doen waartoe we als kerk geroepen zijn. We zijn nu vooral bezig met navelstaren en klagen over het leeglopen van de kerk. Waarom loopt de kerk leeg? Omdat we niet aansluiten bij de angsten, zorgen en verantwoordelijkheden die het meest belangrijk zijn. Dat is ook waarom ik zelf steeds meer afstand voel tot de kerk. Dan zit ik in de kerkbanken en denk ik: ‘Waar hebben we het eigenlijk over?’”

Kun je een voorbeeld geven?

“Ik vind het concept van zonde heel interessant. Het thema zondigheid is op dit moment haast gegijzeld door de orthodoxe stromingen en vernauwd tot binaire vragen. Het zijn allemaal gedragingen waar de gemeenschap, en vooral de voorganger, zelf niet mee geassocieerd wil worden: homoseksualiteit, porno kijken, vreemdgaan en seks voor het huwelijk. En als je het wel doet, dan ben je niet welkom. Terwijl zonde in de kern juist een breed begrip is. Het gaat erover dat iedereen zondig is, dat er zondige systemen zijn, dat je als land zondig kunt zijn. Dat vind ik interessant.

Je hebt in Zuid-Amerika de bevrijdingstheologie. Wij hebben daar het omgekeerde van nodig, een soort onderdrukkerstheologie. Dan bedoel ik geen theologie die onderdrukkers verheerlijkt, juist andersom. Wij leven in een land dat een van de schurken is in het klimaatverhaal en veel andere verhalen. Wat betekent deze crisis voor ons als christenen? Hoe verhouden we ons tot de aarde en tot onszelf? Dit zou het uitgangspunt van onze theologie moeten zijn. Dat is geen leuke boodschap, maar wel een christelijke. Wat mooi is aan zonde, is dat je tegelijk zondig bent én van schuld bevrijd. Dat is genade en dan ontstaat er ruimte. Daar wordt het evangelie relevant.”

Wat mooi is aan zonde, is dat je tegelijk zondig bent én van schuld bevrijd. Dat is genade en dan ontstaat er ruimte. Daar wordt het evangelie relevant

ROZEMARIJN VAN 'T EINDE

Van ’t Einde strijdt niet alleen voor het klimaat, ze heeft ook lang moeten strijden voor haar gezondheid. Door een postvirale infectie wordt haar bloed niet goed door haar lichaam gepompt. Hierdoor kan ze nauwelijks rechtop staan, krijgen haar hersenen onvoldoende zuurstof en was ze chronisch vermoeid. Pas een jaar geleden kreeg ze haar diagnose. Dokters en mensen om haar heen erkenden lange tijd niet de ernst van deze vermoeidheid. “Voordat ik een duidelijke diagnose had, was ‘ik ben moe’ de enige taal die ik had voor de wanhoopskreten van mijn lichaam. De enige manier waarop mensen mijn ziekte serieus konden nemen, was door mij te vertrouwen wanneer ik aangaf dat het niet goed ging of dat ik iets niet kon. Dat gebeurde vaak niet. Ik had het gevoel dat mensen ervan uitgingen dat ik een reden had om mijn ellende te overdrijven. Ik werd tegemoet getreden met een soort van wantrouwen. Dat heeft ervoor gezorgd dat ik heel erg aan mezelf begon te twijfelen. Ik heb mezelf wijsgemaakt dat ik niet ziek was, daardoor ben ik vaak over mijn grenzen heen gegaan. Ik vond het bizar om te merken hoe de houding van zorgverleners veranderde nadat ik een diagnose had gekregen.”

Van ’t Einde ziet een parallel tussen hoe er met haar onzichtbare beperking werd omgegaan, en hoe mensen zich tot de klimaatcrisis verhouden. “Ook daar hebben mensen een raar soort wantrouwen wanneer klimaatwetenschappers zeggen dat we in een crisis zitten. Het is zo makkelijk en aantrekkelijk om weg te kijken, het af te doen als overdrijving. Maar als je de situatie niet serieus neemt, heeft dat desastreuze gevolgen. Ook daar gaan we over grenzen heen. Dat heeft iets heel liefdeloos.”

Door te waken roepen we ook anderen op om zich te laten raken door de ramp die zich aan het voltrekken is

ROZEMARIJN VAN 'T EINDE

Van ’t Einde is initiatiefnemer van de Klimaatwake. Tijdens de gehele formatieperiode wordt er dag en nacht gewaakt. Overdag wordt er gewaakt voor het Catshuis en ’s nachts vanuit huiskamers door heel Nederland via een online verbinding die wordt uitgezonden via YouTube. De doelstelling van de klimaatwakers? “We waken omdat we de wacht houden voor de toekomst van onze aarde. We waken en rouwen omdat onze hoop op uitvoering van het nodige klimaatbeleid aan het uitdoven is en er nu al talloze mensen lijden onder de gevolgen van deze crisis. En we waken omdat het nog niet te laat is en we hopen dat het tij zal keren. Door te waken roepen we ook anderen op om zich te laten raken door de ramp die zich aan het voltrekken is.’’

Waarom een wake?

“Bij demonstreren denken mensen vaak aan schreeuwen op straat. Daar voelt niet iedereen zich comfortabel bij. Dat is een vorm van boosheid waar niet veel mensen bij kunnen instromen. Bij een deel van de mensen staat niet boosheid of verontwaardiging op de voorgrond, maar juist angst of verdriet. Bij de wake kunnen zij die gevoelens neerleggen en zich vanuit die emoties politiek laten horen.

Daarnaast leek een wake de gepaste vorm. Je kunt waken vanuit rouw, om iets dat verloren is, maar je kunt ook waken vanuit hoop. Tegen de klippen op blijven hopen en bidden dat het licht doorbreekt. Er zit veel kracht in het waken. Ook ’s nachts waken we. We staan op voor het klimaat, letterlijk, we waken omdat we niet kunnen slapen. Ik vind het een troostrijk idee dat er de hele tijd iemand aan het waken is. Het is een keten van inmiddels een kleine duizend mensen.

Je kunt waken vanuit rouw, om iets dat verloren is, maar je kunt ook waken vanuit hoop. Tegen de klippen op blijven hopen en bidden dat het licht doorbreekt

ROZEMARIJN VAN 'T EINDE

Er zijn tijdens de wake prachtige verbindingen ontstaan. Regelmatig waken er twee mensen samen die elkaar tot dan toe nog niet kenden, die uit verschillende plekken in het land komen, op verschillende manieren met het klimaat bezig zijn. Er wordt ook door kerkgemeenschappen gewaakt. Die adopteren dan een nacht en gaan samen het gesprek aan, bidden of nodigen sprekers uit om hen meer te vertellen over de klimaatcrisis. Het is bijzonder om te zien wat zo’n nacht vervolgens in beweging zet. Dat je samen aan het ziekbed van de schepping hebt gezeten en je hebt opengesteld voor haar lijden.”

Wat geeft jouw leven zin?

“Met open ogen in de wereld staan, zien wat nodig is en mij ergens vol voor geven. Ik wil mezelf kunnen aankijken en weten dat ik heb gedaan wat binnen mijn mogelijkheden ligt. Ik wil het beest in de bek durven kijken. De situatie, hoe deprimerend die ook is, onder ogen komen. Dat is waar zingeving voor mij over gaat. Het is misschien niet fijn, maar het is goed, het is waar. Authentiek. Als ik naar buiten kijk, dan heb ik soms het gevoel dat we in een soort illusie leven. Dat we een spel spelen, waarin er geen klimaatverandering is, waarin we de waarheid negeren. De omvang en ernst van de crisis doorvoelen is zwaar, maar het geeft me ook de mogelijkheid om nog te helpen de schade te beperken, voor deze scharniertijd voorbij is.

We hebben het al niet gehaald, maar we kunnen ons inzetten om de schade zoveel mogelijk te beperken. Dat maakt het beter behapbaar. Het bevrijdt me van het idee dat ik het verschil moet maken

ROZEMARIJN VAN 'T EINDE

Dat wil overigens niet zeggen dat het altijd goed gaat of perfect is. Er was ook een actie waarvan ik naderhand dacht: dat had ik beter niet of anders kunnen doen. Veel mensen zijn bang om te ver te gaan, maar ik vind het veel beangstigender om niet ver genoeg te gaan. Als je te ver gaat kun je jezelf nog terugfluiten en bijsturen, maar als je niet ver genoeg gaat dan is het, wat klimaatverandering betreft, te laat. 

Zingeving betekent voor mij ook dat je zoekt naar je eigen rol en taak en doet waarvan je zelf vindt dat er moet gebeuren, los van verwachtingen. Al sinds mijn achttiende wil ik gevangenispredikant worden en misschien is het roekeloos dat ik nu acties doe waarbij ik in de politiecel terechtkom. Er is een klein risico dat ik later geen VOG meer kan krijgen of dat mensen me niet willen aannemen omdat ik er openlijk voor uitkom dat ik deelneem aan burgerlijk ongehoorzame acties. Toch wil ik niet dat deze dingen mij tegenhouden om volgens mijn idealen te leven. Ik wil mijn idealen niet verloochenen.”

Waar hoop je op voor de toekomst?

“Ik hoop op een omslag, in de politiek en in de bevolking. Maar ik zie het niet gebeuren. Ik las laatst een citaat: ‘We hebben geen hoop nodig, maar moed.’ Hopen alleen is niet meer genoeg. Hoop vind ik op zichzelf heel krachtig en belangrijk. Ik ben een hoopvol persoon als het gaat om mensen. In de omgang met gedetineerden vind ik het heel belangrijk om vanuit hoop te handelen en vanuit vertrouwen in iemands menselijkheid. Maar in het systeem heb ik weinig hoop. Ik denk dat we, nu het er op aan komt, er alleen maar keihard en vreedzaam op in kunnen beuken. Het systeem blijkt niet gevoelig voor vriendelijk kloppen.

Ik heb hoop in disruptie. Ik put hoop uit het proberen. Op een bepaalde manier geeft het idee dat het al te laat is mij ook hoop. Het is geen kwestie van het halen of het niet halen. We hebben het al niet gehaald, maar we kunnen ons inzetten om de schade zoveel mogelijk te beperken. Dat maakt het beter behapbaar. Het bevrijdt me van het idee dat ik het verschil moet maken.”

Rozemarijn van ’t Einde (1992) is theoloog en klimaatactivist. Ze deed de predikantsmaster aan de Protestantse Theologische Universiteit en een master criminologie aan de Universiteit Utrecht. Eerder liep ze stage als geestelijk verzorger in de gevangenis en werkte ze met tbs-patiënten. Nu werkt ze als voorganger in gevangenissen. Rozemarijn van ’t Einde is initiatiefnemer van de Klimaatwake. Ook mee waken? Meld je aan via www.deklimaatwakers.nl.