In 1964 werd het monumentale beeldhouwwerk Single Form van Barbara Hepworth voor het hoofdgebouw van de VN in New York geplaatst. Het beeld was de opvolger van een reeks kleinere beelden met dezelfde titel. Ethi verzamelde werk van haar en bezat een versie van Single Form in sandelhout. Als goede vrienden spraken ze samen intensief over vorm en materiaal, en over politiek en kunst. Hij had met haar de mogelijkheid besproken dat ze de opdracht zou krijgen voor het werk in New York. De realisatie daarvan zou hij niet meer meemaken. In 1961 kwam hij om het leven tijdens een vliegtuigongeluk.

De secretaris-generaal van de VN was een liefhebber en kenner van moderne kunst. Hij correspondeerde met schrijvers, vertaalde werken in het Zweeds, en was lid van de Zweedse Academie die de Nobelprijzen voor literatuur toekent. Hepworth was een van de grote namen van de moderne beeldhouwkunst van de vorige eeuw. Ze zette een nieuwe koers uit voor het vak en werd veelvoudig gelauwerd. Hij is altijd vrijgezel gebleven, zij was twee keer gehuwd, moeder en grootmoeder. Zijn achtergrond was Zweeds Luthers, haar spiritualiteit was geworteld in Christian Science.

Woorden

Hammarskjöld schreef een gedicht bijhet beeldje dat hij bezat. Het is in zijn spirituele autobiografie Merkstenen opgenomen:

Single Form

De vallende deining,
de spier die zich spantg
ehoorzamen dezelfde wet.

De lichte buiging van de lijn   
concentreert het lichaamsspel
in een drieste balans. 

Zal mijn ziel     
deze strakke curve vinden
op haar weg naar vorm?

Water en mens ontmoeten elkaar in een focus die antwoordt op iets, dezelfde wet, die van alle tijden is. Hammarskjöld vraagt zich af of zijn ziel ook op die manier, langs die ‘weg’, zal kunnen antwoorden. Zal zij de concentratie vinden voor een roeping die vorm krijgt? Het geestelijke, innerlijke – het hart – moet vorm vinden. Het gaat om spankracht, concentratie en balans.

Handen

Hepworth schreef in A Pictorial Autobiography hoe zij vormen vond met haar handen: die balans tussen gedachten, het fysieke beitelen en het luisteren naar het innerlijk van de materie - het hart van de steen zogezegd: “Mijn linkerhand is mijn denkende hand. De rechterhand is alleen de motorhand. Die houdt de hamer vast. De linkerhand, de denkhand, moet ontspannen zijn, gevoelig. Het ritme van de gedachten loopt door de vingers en de greep van de hand in de steen. Het is ook de luisterende hand. Deze luistert naar de fundamentele zwakheden of gebreken in de steen; naar mogelijk op handen zijnde breuken.”

In het gedicht, het beeld en de werkwijze van Hepworth gaat het om het samenvallen van lichaam en ziel

sylvia grevel

In het gedicht, het beeld en de werkwijze van Hepworth gaat het om het samenvallen van lichaam en ziel. Wanneer beide op de juiste spankracht zijn afgesteld kan de ziel mogelijk haar weg naar de vorm vinden. We weten dat Hammarskjöld door de middeleeuwse mystici was geïnspireerd: “Ik weet dat hun ontdekkingen van de wetten van ons innerlijk leven en van onze actie hun betekenis niet verloren hebben.” 

Hammarskjöld en Hepworth waren modernisten omdat zij natuurwet, lichamelijke ervaring en transcendente spiritualiteit samenbrachten. Zo ook in het beeld in New York. Hepworth besloot dat de verbindingsstukken zichtbaar moesten blijven in het uiteindelijke beeld “om de esthetische constructie te laten zien, alsmede de krachtige innerlijke constructie. Samen vormen zij de kracht in eenheid tot het doel.” Hepworth was niet kwistig met geloofstaal, maar in haar eigen handschrift staat geschreven in het meer dan menshoge brons aan de vijver: ‘To the glory of God, and the memory of Dag Hammarskjöld.’

Principes

Modern in hun denken en werken is het belang van ethische en morele principes. Ik denk dat mijn vriendin daar naar verlangde toen ze Hammarskjöld aanhaalde. Hepworth hield een korte toespraak bij de onthulling van Single Form:

“Hammarskjöld sprak vaak met mij over de ontwikkeling van de Single Form in relatie tot compassie, en tot moed en creativiteit. (…) Hammarskjöld bezat een puur en exact begrip van esthetische principes, net zo exact als van ethische en morele principes. Ik geloof dat het voor hem een en hetzelfde was, en hij verwachtte van ons ieder het beste te geven. (…) Tijdens het maken van de Single Form hield ik Dag Hammarskjölds ideeën over humanistische en esthetische ideologieën in gedachten en ik heb geprobeerd een symbool te perfectioneren, dat de nobelheid van zijn leven zou weerspiegelen.”

In een denkbeeldige dialoog vraag ik Hammarskjöld en Hepworth wat ze zouden zeggen over de invasie in Oekraïne

sylvia grevel

Hepworth en Hammarskjöld waren moderne vormgevers. In rapport met hun tijd zochten zij geïnspireerd naar vernieuwing. Zijn zij uit de tijd? Of kunnen we onze ziel, in navolging van hen, op de juiste spankracht brengen om een weg uit de Russische agressie te vinden? En wat kan kunst daarin betekenen? 

Schoonheid

Hammarskjöld heeft zijn ideeën over de relatie tussen moderne kunst en internationale politiek in verschillende situaties verwoord. In een toespraak in New York zei hij: “Moderne kunst leert ons te zien, doordat zij ons dwingt onze zintuigen te gebruiken en onze gevoeligheid op onze ontdekkingstocht te ontwikkelen. Het maakt ons tot zieners… en ontdekkingsreizigers - zo moeten we zijn als we willen zegevieren.” In een brief aan Hepworth schrijft hij: “In moderne internationale politiek – ons richten op een wereld van orde, die nu meer dan ooit het enige alternatief lijkt tegenover ontwrichting en rampen – moeten we die taak benaderen met de inspiratie die de moderne kunstenaar begeestert. We moeten het probleem aanpakken zonder het schild van overgeleverde overtuigingen of vastliggende procedures, maar alleen met onze blote handen en alle mogelijk op te brengen eerlijkheid.”

Na een ontmoeting in Londen schrijft hij een brief, waarin hij haar werk prijst als een expressie van geloof, door middel van zichtbare en tastbare schoonheid. Hij laat zich daardoor tot daad en woord inspireren.

Bakens

Dit essay schrijf ik in de tweede week van de invasie in Oekraïne. God mag weten hoe de wereld eraan toe is bij verschijning van dit nummer. In een denkbeeldige dialoog vraag ik Hammarskjöld en Hepworth wat ze zouden zeggen over deze oorlog. Waarschijnlijk: “Wij streden reeds in de jaren vijftig en zestig tegen nucleaire wapens. Wat vreselijk dat die jullie nog steeds in een wurggreep houden”. Ze laten een waardevolle erfenis achter: de enkelvoudige vorm van de beeldhouwer, de merkstenen van de bergwandelaar en de poëtische woorden uit een spiritueel dagboek. Het beeld Single Form is in de woorden van Hammarskjölds biograaf Roger Lipsey “een tot de essentie teruggebrachte staande menselijke figuur. Het gaat over openheid, over ontvankelijkheid en verwelkoming.”

Mensen uit één stuk, bakens in donkere tijden.