Tutu stelde dat de manier waarop Israël omgaat met de Palestijnen op sommige vlakken erger is dan het apartheidssysteem in zijn eigen Zuid-Afrika. Hij steunde de actie voor boycot, desinvestering en sancties (BDS) tegen Israël. Naar zijn ervaring had de boycot van Zuid-Afrika geholpen bij het beëindigen van apartheid.

Jaar na jaar hamerde hij erop dat de wereld iets moest doen aan het onrecht dat de Palestijnen wordt aangedaan. Het was een van zijn belangrijkste missies, naast zijn inzet voor zijn eigen land. 

Achter zijn kritiek op Israël zat affiniteit met dit land en besef van verwantschap tussen christendom en jodendom. Hij noemde Israël de ‘dronken oom’ op het familiefeestje.

Bij zijn bezoeken aan Israël moest Tutu denken aan zijn vaderland - het ene volk dat absolute controle heeft over het andere. ‘Het herinnerde me zo sterk aan wat er met ons, zwarte mensen, is gebeurd in Zuid-Afrika’, zei hij nadat hij de controleposten, pesterijen, confiscaties en vernietiging van huizen en het geweld tegen de Palestijnen van nabij had waargenomen.

Voor Tutu was het glashelder: dit is apartheid. Vorig jaar volgden Human Rights Watch en de Israëlische mensenrechtenbeweging B’Tselem hem in die conclusie.

‘God huilde’

De grote media in de Verenigde Staten en Groot-Brittannië meden Tutu’s opvattingen over Israël in hun necrologieën. In Nederland was het niet veel anders. Dat Tutu Israël en apartheid aan elkaar verbond, bleef vrijwel overal onbenoemd.

NRC eerde Tutu met een lange, mooi geschreven necrologie. Maar toch: slechts een half alinea’tje over de Palestijnen. In Israël noemde men Tutu ‘een zwart nazi-varken’, weet de krant te melden.

In het AD: niks over Tutu en Israël. Ook in de Volkskrant niks. Terwijl die kranten in 2014 wel uitgebreid aandacht gaven aan Tutu’s oproep aan pensioenfonds ABP om te stoppen met beleggen in Israël. 

Trouw meldt dat volgens Tutu God huilde toen Trump de Amerikaanse ambassade verplaatste naar Jeruzalem. De meeste andere christelijke media, van KRO-NCRV tot het Katholiek Nieuwsblad, laten Tutu’s uitgesproken opvattingen over Israël volledig onbenoemd. 

Wellicht past de duidelijke mening van de aartsbisschop niet bij het Nederlandse beeld van een held, of misschien zelfs ‘heilige’. Wat ook kan meespelen is dat Nederland, zoals het grootste deel van de westerse wereld, positief staat tegenover Israël. Vooral die aspecten van Tutu die in het Westen tot de verbeelding spreken, zijn uitgelicht.

‘Antisemiet’

Waar was er wel aandacht aandacht voor deze kant van Tutu? Uiteraard in Israëlische media. De krant Haaretz herpubliceerde een opiniestuk uit 2014 waarin Tutu pleitte voor een boycot van Israël. Ook in Arabische media stond men stil bij de loyaliteit van Tutu met het Palestijnse volk. Middle East Eye zette alle uitspraken van de aartsbisschop over de Palestijnen op een rij.

En er was ook negatieve aandacht. Israëlgezinde media, zoals het Amerikaanse Fox News, waren hard in hun oordeel. Alan Dershowitz, advocaat van onder anderen Donald Trump, noemde Tutu op 27 december ‘een verschrikkelijke antisemiet’. Dergelijke felle aanvallen kreeg de aartsbisschop tijdens zijn leven vaak te verduren als hij over Israël sprak.

Pro-Israëlische organisaties in Nederland zwegen meestal over Tutu’s overlijden. Een uitzondering is Jonet, dat nog eens opsomde op welke manieren de aartsbisschop ‘over de schreef’ zou zijn gegaan.

Bevrijdingstheoloog

Diverse Nederlandse media prezen wel Tutu’s strijd tegen homofobie. De aartsbisschop noemde zijn eigen Anglicaanse Kerk ‘uitermate homofoob’, memoreerde het AD. ‘Als God homofoob zou zijn, zou ik hem niet aanbidden’, citeert die krant hem. 

Trouw sprak na het overlijden van de aartsbisschop met zijn dochter Mpho, die Anglicaans priester is en in Nederland woont. Desmond Tutu zegende als vader - niet als bisschop - het huwelijk in van Mpho en haar vrouw.

De opvattingen van Tutu zijn echter niet los verkrijgbaar. Zijn inzet voor de lhbt-gemeenschap, zijn strijd tegen apartheid in Zuid-Afrika en Israël, zijn doorleefde en soms emotionele pleidooi voor waarheidsvinding en verzoening: het is een totaalpakket.

Al die overtuigingen wortelen in Tutu’s christelijke geloof. In de Anglicaanse Kerk behoorde hij tot de progressieve vleugel. Hij was beïnvloed door zowel de (zwarte) bevrijdingstheologie als de Afrikaanse theologie. Zijn kritiek op Israël en steun aan de Palestijnen vloeiden daar onvermijdelijk uit voort.