Deze podcast is geboren dankzij mijn liefde voor lekker bier. Simpelweg door de pakkende titel die Garmt Haakma aan zijn brouwerij heeft gegeven, De 7 deugden. Het deed me beseffen dat óók ik meer zonden dan deugden kon opnoemen. Dat is misschien niet zo gek. Onze begeertes vervullen lijkt de hoofdzakelijke drijfveer te zijn in de door ons ingerichte maatschappij. Reclames in de straat, online, en op de televisie die ons continu stimuleren tot méér. Meer geld, meer spullen, meer schoonheid.

Intussen zag ik om me heen een hele generatie ploeteren; strijden om het plekje bovenop de apenrots, zonder werkelijk de tijd te nemen om te beseffen waar het leven om draait. Pleziertjes genoeg om stoom bij af te blazen tussen het opbranden door. Maar wat ontbreekt is het klompje geluk dat onze motor van schone, langdurige energie voorziet.

Sisyfusarbeid

Het maakte me woedend dat de toenmalige (en huidige) minister-president tien jaar geleden er nog een schepje bovenop gooide. Hij stelde destijds dat een visie de olifant in de porseleinen kast is en we vooral veel moesten blijven kopen om de economie draaiende te houden. Het leven gereduceerd tot sisyfusarbeid en koopgoot. Is dat, om Francis Fukuyama te parafraseren, het bereikte ideaal aan de voltooiing van de democratie? Onderhuids voelde ik innerlijke woede. Een stil maar luid protest dat verlangt terug te keren naar de bron. De lukrake chaos van de wereld temperen om op zoek te gaan naar de zin dit alles.

Arnon Grunberg, Bastiaan van Rooijen, Damiaan Denys, Emma Cohen de Lara

Maar hoe vind je dat klompje geluk? Wat zijn de bouwstoffen waaruit het is opgebouwd? Eeuwenlang hebben mensen als Plato, Aristoteles, Augustinus en Thomas van Aquino daarover nagedacht. Samen met zeven gasten die me inspireerden, ben ik op zoek gegaan naar wat de zeven deugden behelsen en hoe ze ons helpen een gelukkiger mens te worden. Aan het woord komen psychiater Damiaan Denys, auteur Arnon Grunberg, rabbijn Tamarah Benima, jezuïet Bastiaan van Rooijen, pastor Rosaliene Israel, Plato-expert Emma Cohen de Lara en tenslotte oprichter van bierbrouwerij De 7 deugden, Garmt Haakma.

Gematigdheid

“Reeds in de Griekse oudheid was men er zich van bewust dat je het leven niet buitensporig tegemoet moet treden. Ze voelen dat ze de goddelijke orde overschrijden.”, zegt Plato-deskundige Emma Cohen de Lara, over de kijk op hun eigen levensstijl. Plato wrijft het er nog eens extra in door in een van zijn dialogen iemand te laten zeggen “Jullie zijn zeer behendig in jullie angsten te controleren, maar jullie kunnen je niet beheersen in alcohol en met vrouwen.”

Onze begeertes hebben we de afgelopen eeuwen niet van ons afgeschud. Ze worden meer dan ooit uitgebuit om producten aan de mens te brengen.

Predikant Rosaliene Israel: “We zijn het liefst met impulsen bezig om weg te blijven van de stilte. Dat begrijp ik als pastor. Dan word je geconfronteerd met jezelf; wat er anders is gegaan dan je had gehoopt. We leren van de psychologie, dat het verklaarbaar is dat je er vandaan blijft.”

Moed

Behoedzaamheid als beschermingsmethodiek om ten minste niet ongelukkiger te worden. Het is de mens niet vreemd. Arnon Grunberg: “‘Noem niemand gelukkig tenzij die dood is’ zeiden de Grieken al. Heel veel dingen liggen nog open als een vorm van onwetendheid. Maar je moet wel willen weten. Ook als het je ongelukkig maakt.”

Jezelf onderzoeken vergt de nodige moed. De Grieken beschouwden moed als de grootste deugd. Maar dan liever geëtaleerd op het strijdtoneel dan in de binnenkamer. Ook zij grepen volgens Plato liever naar de fles dan dat zij zich naar binnen keerden.

Tamarah Benima: “Moed zit in het genenpakket. Er zijn mensen die angstiger zijn dan anderen.

Sommigen laten zich minder leiden door wat er gezegd zal gaan worden. En je hebt hen die makkelijker de prijs willen betalen voor hun daden. Maar het draait er ook om of je de mogelijkheid hebt gehad de deugd te oefenen. En dan moet je in een situatie komen waarvan je denkt: ik kan niet anders”.

Wijsheid

‘Hoe te leven?’ dat is de essentiële vraag in de deugdenethiek. Volgens Plato kan die vraag beantwoord worden door het leven te onderzoeken. “Want het niet onderzochte leven, is geen leven voor een mens”. Ook Plato, de grondlegger van de deugdenethiek, vond in zijn tijd - vierde eeuw voor Christus - dat de staat in moreel verval was. Om een staat adequaat te kunnen besturen, zouden in zijn ogen politici doordrongen moeten zijn van een goed rechtvaardigheidsgevoel. Dat is niet zomaar een gave, je kunt het trainen. Ten eerste moet je je begeertes onder bedwang kunnen houden, je hunkering naar zelfvervulling, je hoogmoed. Vervolgens dien je een wijs mens te worden die afgewogen keuzes kan maken ten faveure van het volk. In een goed draaiende, beschermde omgeving kan in deze staat eenieder tot zijn recht komen. Dat betekent ook degene die niet goed kan meekomen in deze gejaagde, voortjakkerende prestatiemaatschappij.

Rechtvaardigheid

Garmt Haakma: “Ik denk dat prestatie en social media de schijn ophouden. Het is heel belangrijk erbij te horen. Mensen die niet in staat zijn de schijn op te houden dreigen daardoor door de mand te vallen Zij lijden onder prestatiedrang. Een rechtvaardig iemand doet recht en laat anderen tot hun recht komen.”

Garmt Haakma richtte tien jaar geleden bierbrouwerij De 7 deugden op. Zijn motto: ‘Bijzonder gewoon’. “Het zou normaal moeten zijn dat mensen die we als bijzonder typeren omdat ze niet goed mee kunnen draaien in deze maatschappij ( bijvoorbeeld mensen met een verstandelijke beperking of autistische eigenschappen), een baan hebben en zich gewaardeerd voelen.” Vandaar dat Haakma een plek uitvond waarin deze bijzondere mensen in hun eigen tempo hun taken kunnen vervullen.

Garmt Haakma, Rosaliene Israel, Tamarah Benima, Guido Attema (host)

Ook voor de ‘gewone’ burger is dat leven in de moderne samenleving lastig genoeg. Socioloog Zygmunt Rauman bedacht voor onze generatie de term ‘de vloeibare mens’. Het geloof in een betere wereld is toch al verpest door de spilzucht van vorige generaties. De enige manier van leven is jezelf te vermaken nu het kan. De vloeibare mens voelt haarfijn aan dat de goddelijke orde overtreden is. Maar in plaats van te beseffen dat het als een stoel op het water zit, danst het op de vulkaan.

Geloof

Damiaan Denys: “In onze samenleving hebben we de afgelopen decennia er veel voor over om in controle te zijn. Het is moeilijk voor ons om ons door de wereld te begeven zonder smartphone. Als je nu geboren wordt, kijk je gedurende je leven 40 jaar naar een beeldscherm. Ik denk dat een van de grootste problemen in onze samenleving is, dat er een enorme behoefte aan zin is. Mensen kunnen het echter niet opbrengen. Het is makkelijk religies van je af te schuiven, maar dan sta je voor de taak zelf zin te geven. Wat zijn je normen en waarden? Ik heb weinig mensen gevonden die dat kunnen.”

De mens wil ergens in geloven. Met alle tijd voor het beeldscherm waarin we de problematiek op ons af zien komen, is het misschien ook niet gek dat we ons liever vloeibaar terugtrekken in onze kleine wereld. Een toekomstvisie wordt al meer dan tien jaar niet geboden door de Nederlandse regering. Hoe dan te leven?

Rosaliene Israel: “Het mooie van bijbelse verhaaltraditie vind ik het concept van het paradijs. Er is een toekomstvisioen en tegelijkertijd biedt het mogelijkheden in het heden. Er is een trekkracht in ons om anders te leven.. Ik word blij als ik groepen mensen zie die hun geloof handen en voeten geeft, om zo te gestalte te geven aan hun idealen. Het klinkt weinig spectaculair. maar ik krijg een dikke grijns als ik mensen energie zie steken in er voor elkaar zijn, met alle klungeligheid die erbij hoort.”

Hoop

“Ook als alles donker is, zoals aan het kruis”, zegt jezuïet Bastiaan van Rooijen, “zelfs dan is er de mogelijkheid om iets goed te doen, laat Jezus ons zien. Er is de horizon van hoop. Het bijzondere van grote leiders is dat ze een werkelijkheid voor zich zien die er nog niet is. Martin Luther King zag een onverdeeld Amerika. Als hij erover spreekt zie je het voor je. Je ziet een stukje hemel.”

Liefde

In contact met anderen leer ik vaak het meest. Een Iraanse vriend van me benadrukt in concerten met regelmaat, dat de gemiddelde Iraanse burger net zo gewoon is als ‘de’ Nederlander. Ze zijn net zo grappig, nukkig, ontevreden, als wij dat zijn. Maar wanneer ze elkaar op straat tegenkomen, vragen ze aan elkaar: ‘waar ga je naartoe?’ in plaats van ‘waar kom je vandaan?’.

De ethiek van de deugden draait niet zozeer om het terugkijken naar gemaakte de fouten in je leven, maar vooral om: Hoe wil ik leven opdat ik gelukkig word? En hoe lukt dat in een maatschappij die ik met anderen deel? Op zoek naar hoe deze ontdekkingscyclus van zelfontplooiing te doorlopen valt, sprak ik met zeven ervaringsdeskundigen en vermengde de gesprekken tot een podcastserie van acht afleveringen.

In het Matteüs-evangelie staat ‘Zoek eerst het koninkrijk van God en zijn gerechtigheid en al deze dingen zullen u erbij gegeven worden.’ Voor Plato was het opdoen van kennis en zelfinzicht haast een erotische ervaring. Laten we met die begeerlijke gedachte op pad gaan. Van de strijd om te knokken voor zelfbehoud, naar de vreugde van jezelf en je naaste te kennen in dit Koninkrijk.

Beluister de diverse podcasts van VOLZIN over zingeving en betekenisgeving op onze overzichtspagina.

Fotocredits:
Arnon Grunberg © Sander Voerman
Emma Cohen de Lara © UNAV
Tamarah Benima © Michiel Wijnbergh
Germt Haakma © Sascha de Boer.