Voor West-Europeanen is het wellicht vreemd, maar Zelensky noemde de paus pas als laatste in een rij van religieuze leiders die hij sprak. Op de berichtenservice Telegram noemde hij eerst metropoliet Epiphanius, leider van de Orthodoxe Kerk van Oekraïne en daarna metropoliet Onufriy, leider van de Oekraïens Orthodoxe Kerk. Daarna volgden nog de namen van de islamitische grootmoefti en de joodse opperrabbijn van Oekraïne, voordat hij het rijtje afsloot met Franciscus.

Vanuit Oekraïens perspectief is dit niet vreemd. De laatste jaren voltrok zich een schisma in de orthodoxe kerk van Oekraïne, dat alles te maken had met de verstoorde relatie met Rusland. Geopolitiek trekt de Oekraïense kerk uiteen. Hoe kritisch Onufriy zich recent ook uitte tegen Rusland, het is maar de vraag of de huidige oorlog de gesplitste orthodoxe kerk weer bij elkaar kan brengen.

Scheuring

Traditioneel valt de orthodoxe kerk van Oekraïne onder patriarch Kirill van Moskou. Namens deze patriarch is op dit moment metropoliet Onufriy de leider van deze 'Russische' Oekraïense kerk. De burgeroorlog in het land en de annexatie van de Krim in 2014 zetten de relatie tussen beide landen echter onder druk.

In 2018 kreeg dat ook kerkelijke gevolgen. Een groep scheidde zich af en vormde de Orthodoxe Kerk van Oekraïne. Als patriarch kozen zij de 39-jarige Epiphanius. De nieuwe kerk begon klein, maar overvleugelt inmiddels de kerk waaruit ze voortkwam.

De Russisch Orthodoxe Kerk verzet zich fel tegen deze scheuring. In het orthodoxe christendom zijn de grenzen tussen patriarchaten territoriaal bepaald. De Russisch-orthodoxen verliezen met de splitsing niet alleen kerken in 'hun' gebied, ook het bijbehorend kerkelijk bezit raken ze kwijt.

Band tussen kerk en politiek

Aan de kerkstrijd die volgde zit een politieke en een kerkpolitieke kant. De link met de politiek is helder. Patriarch Kirill en president Poetin laten zich regelmatig samen zien. Kerk en staat zijn twee handen op één buik. Kirill liet de afgelopen week ook na de Russische inval in Oekraïne te veroordelen.

De nieuwe Orthodoxe Kerk van Oekraïne is minstens even hecht met de politiek verweven. Veelvuldig liet de jonge patriarch Epiphanius zich fotograferen met de toenmalige Oekraïense president Petro Porosjenko. Het is dan ook geen toeval dat Zelensky juist deze patriarch als eerste noemde in zijn opsomming.

President Poetin onderhoudt goede contacten met kerkleiders. Patriarch Kirill is de derde persoon van links.© Wikimedia CC

De kerkpolitieke kant is ingewikkelder. Een nieuwe patriarch wordt in de orthodoxe wereld niet zomaar erkend. Dat kan pas als de andere patriarchen hier achter staan. Complicatie hierbij is dat Kirill veruit de machtigste patriarch is.

Oecumenisch patriarch Bartholomeus van Constantinopel was de eerste die enthousiast zijn steun betuigde aan Epiphanius. Deze patriarch heeft amper eigen territorium, maar geldt wel als leider van de orthodoxe wereld. Kirill verbrak vanwege de kerkelijke crisis in Oekraïne echter de banden met Bartholomeus.

De gevolgen van het gebakkelei van de patriarchen zijn tot in Nederland merkbaar . Hier horen sommige orthodoxe kerken bij Rusland en andere bij Constantinopel. Door de scheuring in Oekraïne verschuiven ook in ons land loyaliteiten.

Kain en Abel

Helaas heeft Rusland militaire operaties tegen Oekraïne gelanceerd', schreef Onufriy donderdag in een opzienbarende verklaring. Tegen de gewoonte in sprak hij zeer kritisch over het bevriende Rusland.

"Om de soevereiniteit en integriteit van Oekraïne te verdedigen, doen we ook een beroep op de president van Rusland om de broederoorlog onmiddellijk te stoppen. De Oekraïense en Russische volkeren kwamen uit de doopvont van de Dnjepr, en de oorlog tussen deze volkeren is een herhaling van Kaïns zonde, die jaloers zijn eigen broer doodde. Zo'n oorlog heeft geen rechtvaardiging voor God of de mens."

De meeste Oekraïense gelovigen, ook die binnen het Russisch-gezinde patriarchaat, steunen Zelensky. Daar is ook Onufriy van doordrongen.

Voor Zelensky zelf was het vooral belangrijk te laten zien dat alle religieuze gemeenschappen in Oekraïne hem steunen. "Al deze leiders bidden voor onze beschermers, voor de zielen van de helden die hun leven gaven voor ons Oekraïne en voor onze eenheid en onze overwinning. Dit is heel belangrijk."