Van concentratiekampen zou men praten: Ach, dat valt wel mee, er wordt zoveel beweerd zong Herman van Veen. In het aangezicht van het kwaad kijken we steevast eerst de andere kant op. Het is een diepe, menselijke wetmatigheid. Het kwaad maakt ons allemaal op enigerlei wijze bang. Bang om te verdwijnen, niet meer te weten, kwijt te raken.

Het kwaad doet gekke dingen met ons. Het aanzicht ervan creëert een dusdanige chaos, dat we met alle macht trachten er iets van te bakken. Om overzicht terug te krijgen. We zoeken naar verklaringen, relativeringen, ‘de andere kant van het verhaal’. We willen op de diepste lagen van ons brein niets liever dan gerustgesteld worden. Omdat de waarheid vaak te groot is.

Deze neurobiologische noodzaak tot geruststelling – die sterk emotioneel gedreven is – maakt het denken er niet eenvoudiger op. Dat denken wordt nog meer bemoeilijkt als oude wonden opspelen. Wonden van bedonderd zijn, in de maling genomen, gebruikt zijn. Niets is bedreigender voor het denken dan niet geheelde trauma’s. Ze leiden er gemakkelijk toe dat we in wat we vandaag als bedreigend en chaotisch ervaren – zoals crises dat kunnen doen – een houvast zoeken in precies dat wat bevestigt dat we bedonderd worden.

In het aangezicht van het kwaad kijken we steevast eerst de andere kant op

jakob van wielink

De filosofe Hannah Arendt wees erop dat het kwaad komt door een falen in het denken. Het kwaad, zo zei ze, trotseert het denken. Zodra ons denken zich probeert te engageren met dat kwaad en de uitgangspunten en principes ervan probeert te doorgronden, loopt het steeds op niets uit. Er is daar namelijk niets te vinden. Arendt noemt dit de banaliteit van het kwaad.

Deze banaliteit uit zich ook op cynische wijze bij velen die oproepen tot ‘kritisch en zelf nadenken’ en het niet langer volgen wat de mainstream media ons voorschotelen. Perverser is de mate waarin juist door hen aperte onzin als nieuwe feiten naar voren wordt gebracht. Zij die hun gezonde verstand verloren, willen ons voorgaan in het kritische denken. Daar waar het gezonde verstand verloren ging, ging ook de liefde voor waarheid verloren.

In het zicht van het kwaad is 'ja, maar' de aanleiding voor nog meer doden en trauma's. 'Ja maar, hij begon!' ‘Zij die hun verleden niet kennen, zijn veroordeeld tot de herhaling ervan’, zei schrijver en filosoof George Santayana. Het is steeds weer de relativering die ontmenselijkt. Historische uiteenzettingen bijvoorbeeld die niemand met het hart meer begrijpt. Behalve dwazen. Hij die alles relativeert, relativeert uiteindelijk tot aan het niets. Het niets dat de dood is.

Het kwaad kan pas overwonnen worden door het te benoemen én aan te kijken, in de ogen, keer op keer

Jakob van wielink

Ondertussen liggen op vele kerkhoven de oorlogsdoden van de onwetendheid naast de oorlogsdoden van opofferingsbereidheid. Ze liggen samen, naast elkaar. 'Waanzin' staat er ergens tussen hen in het zand geschreven.

Nee, de waarheid ligt niet in het midden. Zij die dát met het kwaad voor ogen blijven zeggen, staan aan de verkeerde kant van de geschiedenis die vandaag weer wordt geschreven. Worden we dan nooit bedonderd? Is er geen nepnieuws? Vormt het kleuren van de feiten geen onderdeel van oorlogsvoering aan beide zijden? Jazeker. We hoeven van de ontelbare voorbeelden maar te denken aan de onfortuinlijke situatie van de Amerikaanse minister Colin Powell die in de Veiligheidsraad gefabriceerd bewijs van massavernietigingswapens presenteerde.

Dat er geprutst wordt, kunnen we niet voorkomen.

Waar we wél aan kunnen werken, is zicht houden op het goede, op het echte, op dat waarvan we diep van binnen weten dat het klopt. Het kwaad kan pas overwonnen worden door het te benoemen én aan te kijken, in de ogen, keer op keer. Pas dan heeft het geen macht meer over ons. En linksom of rechtsom begint het steeds met het aankijken van wat verwond is in onszelf. Want etterende wonden leiden tot een herhaling van kwaad, maar geheelde wonden brengen liefde dichterbij.

Jakob van Wielink helpt leiders en hun organisaties te leven vanuit hun roeping. Hij is partner bij De School voor Transitie in Huissen en verbonden aan het Portland Institute for Loss and Transition (VS). Meer informatie: www.jakobvanwielink.com