Ze was koren op de molen voor de hardliners van de reformatie om de verdorvenheid van Rome aan te tonen. Later gebruikten de scherpslijpers van de Franse Verlichting haar verhaal om de clerus belachelijk te maken. Nog eens eeuwen later was ze martelares voor de feministes die de staf braken over de vrouwonvriendelijkheid van het Vaticaan. Maar bovenal is haar bestaan nooit bewezen en is de geschiedschrijving over haar een opeenstapeling van legenden en onbewezen suggesties.

Ze heeft verschillende namen, waaronder een mannennaam: Johannes Angelicus, de engelachtige Johannes. Onder die naam zou ze het in het midden van de negende eeuw van onze jaartelling kortstondig gebracht hebben tot bisschop van Rome. Later kreeg ze de naam ‘pausin Johanna’ en ze wordt ook Agnes genoemd. Ze zou afkomstig zijn uit Mainz en haar carrière als man begonnen zijn in een kloosterorde. Daarbij had ze zo’n geur van vroomheid en geleerdheid om zich heen verspreid dat ze unaniem tot paus werd gekozen.

Legendevorming

Haar loopbaan duurde maar even. Ze bleek er een minnaar op na te houden, was zwanger geraakt en beviel tijdens een processie, zodat haar ‘bedrog’ uitkwam. Volgens één bron stierf ze tijdens de bevalling, volgens een andere werd ze door een woedende menigte gelyncht. Weer een andere meldt dat ze haar verdere leven in een klooster doorbracht en dat haar zoon het nog tot bisschop schopte.

Haar pausschap moet dan ongeveer rond het jaar 855 zijn geweest, in een periode dat er veel bederf was geslopen in het bisschopsambt van Rome

willem van der meiden

Haar pausschap moet dan ongeveer rond het jaar 855 zijn geweest, in een periode dat er veel bederf was geslopen in het bisschopsambt van Rome en pausen en tegenpausen elkaar in hoog tempo afwisselden. In de officiële pausenlijst zit een hiaat van enkele maanden in dat jaar 855 en daar zou deze Johanna mooi in passen. Er is een contemporaine bron, maar die vermeldt deze pauzepaus slechts terloops.

De legendevorming dateert van de 13de eeuw, van de Poolse dominicaan Martin von Troppau, en waaierde breed uit. Hoewel er niet veel geloofwaardigheid tussen zit, werd er in de late middeleeuwen nauwelijks getwijfeld aan de waarheid van dit verhaal over een vrouwelijke paus. En zo werd Johanna object van serieuze verering, maar ook het slachtoffer van schunnige grappen en aperte misogynie.

Historische bron

Historici hebben tot nu toe geen serieuze bron gevonden waaruit blijkt dat pausin Johanna echt heeft bestaan. Evenmin is er bewijs dat de sedia stercoraria - letterlijk: meststoel - heeft bestaan. Dat was een soort toiletstoel - er staat er nog een in het Vaticaans Museum - die een rol speelde in het arbeidsvoorwaardengesprek van een aangewezen nieuwe paus.

Volgens de legende waren de Vaticaanse autoriteiten dusdanig geschrokken van de mogelijkheid dat een vrouw zich tussen de pausen had weten te frommelen, dat zij besloten een extra toets in de procedure in te lassen.

De kandidaat werd gevraagd op deze meststoel plaats te nemen en de jongste kardinaal moest dan onderlangs controleren of deze kandidaat van het mannelijke geslacht was. Zo ja, dan moest de kardinaal uitroepen: Testiculos habet et bene pendentes, wat zoiets betekent als: ‘Hij heeft ballen en ze hangen er goed bij.’ Waarop de verzamelde kardinalen dan zouden hebben geantwoord: Habet ova noster papa, ‘onze paus heeft eieren’.

Historici hebben tot nu toe geen serieuze bron gevonden waaruit blijkt dat pausin Johanna echt heeft bestaan

willem van der meiden

Ik weet niet of die dubbelzinnigheid in het Latijn ook meekomt, maar ik laat het maar even zo. Volgens andere bronnen zou de dienstdoende kardinaal hebben volstaan met: Habet, ‘hij heeft ze’, of ook wel: ‘hebbes’. Het gebruik zou zijn afgeschaft toen Leo X in 1513 talrijke kardinalen met syfilis had besmet. Het zijn verhalen uit de tijd van de reformatie, toen de liederlijkheid van de roomse clerus in schotschriften breed uitgemeten werd. De 16de eeuw kende sowieso weinig subtiliteiten.

Zo af en toe duikt het verhaal van Johanna weer op. Er is veel over haar geschreven, er is een theaterversie en een Duitse speelfilm, Pope Joan/Die Päpstin uit 2009, en thrillerschrijver Robert Harris varieert in Conclave (2016) kunstig op het thema. Soms duikt er weer iemand op die ‘wetenschappelijk’ aantoont dat deze vrouwelijke paus werkelijk heeft bestaan. De bewijslast is vaak dun.

De Engelse journalist Peter Stanford bijvoorbeeld, biograaf van de duivel, heeft beweerd dat deze Johanna stelselmatig door een wereldwijd complot van vrouwonvriendelijke geestelijken uit de kerkgeschiedenis is weggegumd. Er is geen enkele historische bron over haar meer te vinden en dat bewijst dat ze echt heeft bestaan. Voilà.