In de Volzin podcast Groetjes uit Shambhala ontrafelen hoogleraar Paul van der Velde en theoloog Jonas Slaats - met een kritische blik en een gezonde dosis humor - verschillende vormen van hedendaagse spiritualiteit en esoterie. In deze podcastaflevering gaan ze dieper in op de relatie tussen mystiek en politiek.

Hoewel religie vaak met behoorlijk wat argwaan benaderd wordt, is er een grote interesse in mystieke tradities. Mystiek associëren we met persoonlijke ervaringen en innerlijke omwentelingen, terwijl religie sterker verbonden lijkt met uiterlijke geboden en verboden. Deze tweedeling, waarvan veel hedendaagse spiritualiteit sterk doordrongen is, zorgt er echter voor dat we uit het oog verliezen hoezeer mystiek en politiek zowel vroeger als nu dikwijls met elkaar verweven zijn.

Beluister het gesprek

Hieronder is een fragment uit het podcastgesprek uitgewerkt (bewerkt).

Jonas Slaats: "Ik ben erg gebeten door het thema ‘mystiek’ en laaf mezelf geregeld aan mystieke teksten uit verschillende tradities, maar ik heb het soms wat moeilijk met de verwoede pogingen om mystiek iets geheel ‘onwerelds’ te maken. Dat leidt immers tot eigenaardige blinde vlekken. Neem bijvoorbeeld de islamitische mystiek. De rijkdom van die traditie is immens, en ligt me nauw aan het hart, maar het heeft geen enkele zin om te ontkennen hoe vaak die wel degelijk sterk met politiek verweven was. Eén van de meer sprekende voorbeelden uit de recente geschiedenis zijn de denkbeelden van Ayatollah Khomeini. Een man als Khomeini wordt natuurlijk zelden met mystiek geassocieerd en vooral als grondlegger beschouwd van de Iraanse theocratie. Maar diezelfde Khomeini schreef ooit een brief aan Michail Gorbatsjov waarin hij de werken aanraadde van bekende mystici zoals Ibn Arabi, Ibn Sina en al-Farabi. Ook schreef hij tijdens de Iran-Irak oorlog vele mystieke gedichten om soldaten aan te moedigen zelfloos te zijn, zich van hun ego te ontdoen en zich helemaal over te geven aan het goddelijke wanneer ze het strijdveld betraden. De propaganda van Khomeini was dus een mengeling van mystieke en nationalistische ideeën. Ik vermoed dat je zo’n fenomenen ook wel vaker bent tegengekomen in het Verre Oosten."

Paul van der Velde: "Zeer zeker. Je voorbeeld doet me spontaan denken aan de kamikaze’s, de Japanse soldaten die zich in de tweede wereldoorlog met hun vliegtuigen op Amerikaanse schepen stortten. Dat haakte eveneens sterk in op het idee van ‘zelfloosheid’, maar dan natuurlijk vanuit een Boeddhistische insteek. Ze werden daarom ook steeds gezegend door zen-boeddhistische monniken. Mensen die zich bij ons met zen bezighouden, schrikken vaak als ze zo’n dingen horen, maar het was de realiteit.

Evengoed kan ik verwijzen naar het huidige, gruwelijke geweld in Myanmar. Ook dat wordt onderbouwd vanuit het boeddhisme. In het militaire regime van de huidige junta spelen astrologie en numerologie een grote rol. Ook het bezit van magische objecten is erg belangrijk. In de Schwedagonpagode, bijvoorbeeld, de grootste tempel van Thailand, worden zeven haren van de Boeddha bewaard. Het leger doneert heel veel geld aan die tempel omdat ze daarmee de kracht van die haren zouden bezitten. Een ander voorbeeld vind je bij Ne Win, een politiek leider die in de jaren zestig een militaire staatsgreep pleegde. Op zeker moment verving hij alle bankbiljetten met biljetten die veelvouden van negen waren. Negen was immers zijn geluksgetal omdat dat het hoogste mannelijke getal was. De bekende oppositieleidster Aung San Suu Kyi gebruikte dan weer de acht. De grote opstand van 1988 was dan ook op 8 augustus 1988. Dus ook zij vertrekt vanuit dezelfde symboolwereld.

Wanneer ik zo’n dingen vertel, antwoorden mensen soms: “Dat is toch geen echt boeddhisme!?” Maar in Myanmar bestaat daar geen twijfel over. Men ziet het wel degelijk als een standaardonderdeel van het boeddhisme. En als je die symboolwereld ontkent, dan begrijp je niet wat er in Myanmar gebeurt. Dat soort fenomenen van wat je ‘boeddhistisch animisme’ zou kunnen noemen, loopt nu eenmaal dwars door het religieuze en politieke leven."

Slaats: "Het zijn zonder twijfel spirituele concepten die van groot belang zijn in dat specifieke politieke conflict, maar we kunnen ons wel afvragen of we het dan ook nog steeds over mystiek hebben. In de christelijke theologie wordt mystiek nogal specifiek gedefinieerd als de passieve en directe ervaring van het goddelijke. Elk van die elementen is van belang. ‘Passief’, want het gaat over iets dat je zelf niet in de hand hebt en dat jou dus overkomt. Een ‘ervaring’ omdat het niet gaat om een overtuiging en wel over iets wat je diep in jezelf voelt. En ‘direct’ omdat er geen bemiddeling is, maar wel een rechtstreekse relatie tussen jezelf en het goddelijke. Het is natuurlijk niet altijd gemakkelijk om zo’n concept over te plaatsen naar andere culturen, maar speelt zoiets ook in het ‘boeddhistische animisme’ van Myanmar?"

Van der Velde: "In zekere zin wel. Het gaat dan minder om de typische boeddhistische ideeën rond zelfloosheid of het ervaren van een weidse goddelijkheid, maar er is wel sprake van het ‘ingenomen worden door iets van buitenaf’. Dat is zelfs van groot belang in de cultus rond de nats. De nats zijn lokale geesten, vaak van onschuldige mensen die veel geweld te verduren kregen. Dat soort geesten tracht men gunstig te stemmen. En zo’n nats kunnen soms ook bezitnemen van mensen. Wanneer dat gebeurt, dan doet zich een trance voor bij de persoon die door de geest ingenomen wordt en gaat hij of zij in orakeltaal spreken. Dat soort fenomenen zie je natuurlijk wel vaker in allerhande sjamanistische en animistische contexten. Ook in het Tibetaans boeddhisme kom je het vaak tegen. De Dalai Lama’s maakten steeds gebruik van dergelijke orakels. De vorige Dalai Lama – die niet alleen een religieus maar ook een politiek leider was – was een onvoorstelbaar wrede man en veel van zijn wrede beslissingen nam hij aan de hand van het orakel. De huidige Dalai Lama mag dan vredelievender zijn, maar hij maakte eveneens vaak gebruik van zo’n orakel."

Slaats: "Het feit dat mystiek per definitie gepaard gaat met vormen van zelfloosheid en ingenomen worden door een grotere kracht, is wat mij betreft trouwens ook de sleutel om te begrijpen waarom mystiek zo vaak wel degelijk politiek verbonden is. Natuurlijk kan een mystieke ervaring er persoonlijk en wondermooi zijn wanneer je plots een overweldigende eenheid in jezelf en om je heen gewaarwordt. Maar net omdat mystiek gepaard gaat met het wegcijferen van je zelf en je overgeven aan iets hoger, bestaat er ook het gevaar dat het een andere kant uitgaat. Want daardoor kan het potentieel ook aangewend worden om transgressie en geweld goed te praten als een vorm van ‘zelfloosheid’.

Op dat vlak vindt ik een figuur als Bernardus van Clairvaux erg interessant. Hij is één van de belangrijkere figuren in de christelijke middeleeuwen omwille van twee elementen die zelden met elkaar in verband worden gebracht. Enerzijds staat hij bekend als prediker die erin slaagde om vele jongemannen te overhalen zich aan te sluiten bij de kruistochten. Maar anderzijds staat hij ook bekend als degene die de liefdespoëzie van het Hooglied op een mystieke wijze interpreteerde en talloze mystici na hem inspireerde. Geschiedenisboeken zullen over zijn prediking vertellen en in meer spirituele literatuur zal je verwijzingen vinden naar zijn teksten rond het Hooglied, maar beide facetten worden veelal sterk van elkaar gescheiden."

Van der Velde: "Het is inderdaad interessant om te zien hoe moeilijk we het vandaag vinden om beiden samen te denken, hoewel het in andere culturen geen enkel probleem is en ook bij ons vroeger geen enkel probleem was om de samenhang tussen mystiek en politiek te zien." 

Slaats: "Al moeten we daar misschien ook wel aan toevoegen dat zoiets niet per definitie problematisch hoeft te zijn. Integendeel. Het kan ook de omgekeerde richting uitgaan. Want indien mystiek verbonden is met zelfloosheid en het gevuld worden door een grotere kracht, dan heeft het per definitie ook met begeestering te maken. En die begeestering kan er eveneens voor zorgen dat je opkomt tegen onrecht, zelfs wanneer je eigen leven op het spel staat. Een figuur als Martin Luther King, bijvoorbeeld, zou vermoedelijk nooit zo ver gegaan zijn, indien hij niet ook ten dele door een diepe mystieke begeestering gedreven werd.

Of neem iemand als Mansur al-Halladj, één van de bekendste mystici uit de islamitische geschiedenis. Vaak wordt over hem verteld dat hij gedood werd omdat hij in een roes van extase uitriep: “Ana al-haq!” (“Ik ben de waarheid!”) en daarmee liet verstaan dat hij geen onderscheid meer zag tussen zijn eigen ziel en het goddelijke. Dat zou dan een voorbeeld zijn van de wijze waarop ‘de gewone islam’ dergelijke mystieke eenwording niet zou aanvaarden. Men vergeet er echter steeds bij te vertellen dat de begeesterde Al-Hallaj zich ook sterk uitsprak tegen de toenmalige machtshebbers, het onrecht dat ze pleegden sterk veroordeelde en rechtvaardige belastingen eiste. Zijn vele volgelingen kregen dus niet enkel verheven spirituele en mystieke ideeën te horen – wat toch een ander licht werpt op zijn jammerlijke dood. Het is dan niet langer zinnig om zijn levensverhaal louter voor te stellen als een conflict tussen religie en mystiek."