Ik wil jullie uitnodigen om met mij mee te varen naar een andere, mythische vrijplaats. Ik ben van kinds af aan grootgebracht met de praktiserende tak van de mystieke Islam, het soefisme, en sinds een jaar of twintig heb ik mijzelf aangeleerd om dat te verweven met mijn sociologische achtergrond. Het leidt tot een sociologie die zich lyrisch wil uitdrukken. Ik praktiseer deze benadering bewust, vanuit de overtuiging dat hieraan in de samenleving een groot tekort is. Terwijl het ons, juist in deze tijden van transformatie, van groot nut kan zijn.

Het is vanuit deze zienswijze dat ik de afgelopen (bijna) twee jaar onze worsteling met de coronacrisis heb gadegeslagen. We willen ten koste van alles vasthouden aan het ‘oude normaal’, de consumptiecultus en de daarbij behorende massacultuur. Meer dan ooit is er de behoefte om met andere ogen te kijken naar wat we als samenleving aan het doen zijn, waar we beland zijn als mensheid. Een mythisch perspectief zou kunnen inspireren.

Meestervuurmaker

De empathische Titan Prometheus wist ooit vanuit een diepe compassie met de mens het vuur van de Griekse Goden te stelen. Hij wenste de mens een waardiger bestaan. Prometheus betekent letterlijk: hij die vooruitdenkt.

Het zoogdier met de dunste vacht in de winters en de zwakste klauwen voor het jachtseizoen, wenste hij meer welzijn toe. Het dromende dier, wiens fantasie te vaak zijn overlevingsinstinct in de weg stond, wiens veel te sensitieve emoties, zwelgend tussen hoop en vrees, hem een makkelijke slaaf en speelbal van Zeus en andere zorgeloze Goden maakte, wenste hij meer autonomie en zelfbeschikking.

Prometheus dacht de mens te kunnen bevrijden uit de grilligheid van het bestaan door het vuur te stelen uit het hof van de Goden. Hij wilde de mens tot meestervuurmaker initiëren.

Het begon zo mooi. De mens bedacht het kampvuur en de nachten waren nooit meer een bron van verschrikking. De nachten werden de plek voor de kringen van bezieling. Samen zingend, elkaar verhalen vertellend, dansend rond het vuur.

De mens liet metaal vloeibaar worden, dankzij het vuur. Hij leerde zijn verlangen en zijn fantasieën te materialiseren door het glooiende en vloeiende ijzer in de juiste vormen te gieten. Hij beheerste de vlammen door deze op juiste wijze en in de juiste richting met het juiste materiaal in aanraking te laten komen.

De mens maakte baksteen, werktuigen, en de broodoven. De mens werd steeds meer heer en meester van zijn lot.

De Verlichting

Toen kwam de Verlichting. Het jonge broertje van de alchemie, met empirische onderzoek, wetenschap en experimenteerdrift als stevige karaktereigenschappen, stond in volle bloei en groei. Het vuur werd beter dan ooit benut.

Prometheus bekeek dit alles met een goedkeurende blik. De mens bewoog zich eerst langzaam, toen in volle vaart, steeds meer zelfverzekerd richting vrijheid en vooral richting de welvaart.

Als de zorgen over het materiële enigszins voorbij zijn zou de mens het mooiste morele wezen op de wereld worden. Als de winterkou buiten de huizen te houden zou zijn en het voedsel in overvloed, als de zwaartekracht van de aarde minder heer en meester in het leven van de mens zou zijn, zou de menselijke ziel ongekende hoogtes kunnen bereiken. Zo dacht de goedhartige Titan. 

Prometheus brengt het vuur van de goden naar de mensen.© Heinrich Füger

De moderne mens was geboren. Nooit meer slaaf van welke god dan ook en nimmer een weerloos slachtoffer van de natuur. Hij pleitte zich onafhankelijk en waande zich langzaam maar zeker master of universe.

Deze moderne mens was Prometheus duidelijk dankbaar. De beste schrijvers schreven lofzangen over hem en spitsvondigste filosofen brachten hem odes. Voor een ieder was hij bron van inspiratie.

Percy Shelley, de gevierde Britse dichter, maakte een lyrisch drama over hem: Prometheus ontketend. Een bruisende geheel van radicaal verlangen en dichterlijke kracht, met Prometheus als toonbeeld van ultieme compassie: ‘I wish no living thing to suffer pain’, laat hij Prometheus declameren bij het vrijpleiten van Zeus, die hem had laten martelen om het stelen van het heilige vuur,

Verzet tegen Grootkapitaal

Karl Marx zag in de opstand van Prometheus tegen de goden en zijn solidariteit met de mensheid een ultiem verzetsverhaal tegen het Grootkapitaal. Marx zei: ‘Prometheus is the most eminent saint and martyr in the philosophicalcalendar’.

En toch. Er liepen ook andere briljante zielen rond die wat sceptischer waren over de gigantische moderniteit en de Prometheus cultus. Ze vroegen zich af: wat nu als het materialiseren van de menselijke verlangens en fantasieën een obsessie wordt?  Wat nu als de zucht naar welvaart ons richting een donkere tunnel leidt? Wat nu als de mens verstrikt raakt in het maken en bezitten van ‘de dingen’ en dat ervaringen en het in verwondering leven in de vergetelheid raakt?

De vrouw van Percy Shelley, Mary, inmiddels misschien de beroemdere van hen twee, schreef de verontrustende roman Frankenstein om te laten zien dat de doordenderede trein van moderniteit langs een ravijn van vernieling raast. De oorspronkelijke titel was: Frankenstein, or The Modern Prometheus.

‘Fastforward’ naar het hier en het nu.

Bezield vuur

Prometheus kijkt nu met lede ogen naar de mens. Tegen zijn grote verwachtingen in leidde de verovering van de aarde niet tot de bevrijding van de mens. De mens is in de greep geraakt van materialistische groei, is steeds reukelozer geworden. De mens is geworden tot een pyromaan en de aarde staat dankzij hem in brand.

Het vuur dat Prometheus van de goden had gestolen omwille van meer levensgeluk van de mens is geworden tot een vernietigend vuur. Vuur waarmee de mens de natuur om zich heen aan het verwoesten is, vuur dat de bezieling van de mens doet wegdrijven.

Ja, de Prometheus van de moderniteit is moe. Hij loopt op zijn tenen en heeft andere goden en godinnen nodig. Hij heeft de schoonheid van Venus, de lichtvoetigheid van Hermes en de speelsheid van Dionysos nodig. Hij heeft de krachten en het karakter van alle andere goden nodig om de mensheid tot bedaren te brengen.

Ja, zelfs de hardhandigheid van Zeus is welkom. Want wie zo diep zinkt zal gekraakt moeten worden, zodat Prometheus met het bezielde vuur toch noch de weg naar het innerlijk van de mens weet te vinden om hem daarmee waarlijk te verlichten. Prometheus roept om hulp, hij richt zich tot de Goden.

Shervin Nekuee is socioloog, columnist, programmamaker en schrijver van De Perzische Paradox: Verhalen uit de Islamitische Republiek Iran (uitgeverij de Arbeiderspers 2006). Hij schrijft maandelijks voor Volzin over mystiek, persoonlijk geloof en zijn Iraanse wortels.