Ik kan mij niet meer herinneren hoe oud ik was toen ik voor het eerst kennismaakte met de dertiende-eeuwse dichter en moslimmysticus Rumi. Wel weet ik dat ik toen nog niet naar school ging, want in het Iran van mijn jeugd ging je vanaf je zesde levensjaar pas naar school. Waarschijnlijk was ik vijf. We woonden toen nog niet in Teheran maar in een noordelijke provinciestad vlakbij de Kaspische Zee, de stad Rasht. Ons huis was een voedzaam universum voor een dromerig kind zoals ik. We woonden in een groot vrijstaand huis midden in een tuin met vijgenbomen en bloemenstruiken. Er waren vele soorten vogels te horen en er liepen dagelijks talrijke straatkatten rond. Het binnenhuis had een groot oppervlakte en ik kon er als kind mijn fantasiewereld helemaal uitleven, lange dialogen voeren met vele personages die ik natuurlijk allemaal zelf speelde.

Mozes en de herder

Op een zachte lentedag, toen het kleine vijvertje in onze tuin bedekt was met bladeren van de laaghangende vijgenboom, vertelde mijn vader een verhaal uit Rumi’s meesterwerk Masnavi. Masnavi is een verzamelnaam voor meerdere boeken en het behelst het gedachtengoed van de Perzische dichter Rumi in verhalende verzen. Het is zijn laatste dichtwerk. In tegenstelling tot Divan é Shams é Tabrizi, dat genoemd is naar zijn mystieke leermeester Shams uit de stad Tabriz, vormt niet het vurige oranje van de liefde het hoofdthema, maar zijn het de zilvertinten van zijn mystieke wijsbegeerte die door zijn werk schemeren.

Het verhaal dat mijn vader vertelde heet ‘Mozes en de herder’. Mozes is net van de rots af om de tiengeboden-openbaring te verkondigen. Hij is vervuld van vreugde en trots dat hij Gods wetten naar het volk mag brengen. Dan hoort hij in de verte vanuit een diep dal gezang:

Oh lieve god wanneer arriveer je?
Ik smacht ernaar om jouw schouders te strelen en jouw haren kammen
En als je uit jouw verre niemandsland zou arriveren,
mij vereren met jouw komst,
dan wil ik jouw vermoeide voeten met veel liefde wassen,
en een soep voor je maken…

Rumi - Mozes en de herder

Mozes haast zich naar de herder en spreekt hem streng toe. De herder moet onmiddellijk moet ophouden met deze godslastering! En hij moet afstand nemen van een dergelijk waanlied over god als een menssoort. De herder, in verlegenheid gebracht, verlaat met tranen in de ogen en gebogen hoofd samen met zijn schapen het dal. Maar dan dondert het en stormt het en er komt een boze openbaring tot Mozes: ”Hoe durf jij te bepalen met welke woorden mijn schepping toenadering zoekt tot zijn schepper?! Ga hem onmiddellijk om vergeving vragen en prijs hem voor zijn oprechte liefdeslied!”

Ik denk dat de kiem van mijn liefde voor Rumi bij het horen van dit verhaal is gelegd. Rumi bezat de gave om een eenvoudig doch verfijnd vocabulaire te vinden voor de universele en eeuwige betekenis van liefde. Hij had een wijsgerige blik op de verhouding van de mens tot zichzelf en tot de Ander en op de relatie tussen de sterveling en de Eeuwige.

De wortels van Rumi

De Perzisch sprekende Rumi is geboren in wat toen nog een van meest geciviliseerde steden van zijn tijd was - de stad Balkh, liggend in het huidige noorden van Afghanistan. Op een heel jonge leeftijd, hij moest een jaar of elf zijn geweest, moest hij noodgedwongen samen met zijn ouders en duizenden stedelingen op de vlucht slaan. Het vernietigende leger van Dzjengis Khan rukte op. Na jaren van omzwerving kregen vele van deze Perzisch sprekende vluchtelingen in het Turkse Anatolië asiel. Ze werden destijds verwelkomd door een wijze koning uit de Seljuk dynastie. Deze koning zag de bescherming van behoeftigen als een taak voor machthebbers, maar hij zag ook de meerwaarde van de ambachten en schone kunsten en de verfijnde civiele cultuur die de Perzische vluchtelingen naar zijn Rijk zouden meebrengen.

Rumi bezat de gave om een eenvoudig doch verfijnd vocabulaire te vinden voor de universele en eeuwige betekenis van liefde

Shervin Nekuee

Deze vluchtelingen kwamen uit een groot Perzisch taalgebied (bestaande uit een groot deel van Iran, een groot deel van Afghanistan en een deel van Centraal-Azië) die in die tijd als Khorsaan werd aangeduid. Zo werden ook voor lange tijd de afstammelingen van deze vluchtelingen in Anatolië genoemd: de Khorasanis. De Seljuk koning die de vluchtelingen in bescherming had genomen zetelde in de stad Konya en behoorde tot een groep van meerdere Turkse Seljuk koningen die aan de macht waren in een groot deel van het Midden-Oosten van die tijd. Zijn koninkrijk werd, refererend aan het Oost-Romijnse Rijk, Sultanaat Rûm genoemd. De hoofdstad van dit Anatolische Rijk was Konya. De vader van Rumi was een van meest gevierde theologen en prekers van zijn tijd en de Seljuk koning liet ter ere van hem een majestueuze theologische faculteit in het hart van zijn stad bouwen. Later zou dat fungeren als een mystiek klooster voor Rumi en zijn leerlingen en nog later als de tombe van Rumi. Het werd de pelgrimsplaats voor duizenden mensen uit de hele wereld van islam en ver daarbuiten.

Dat men in Afghanistan Rumi met aanhangsel 'Balkhi' benoemt verwijst dus naar zijn herkomst. In Turkije en de westerse wereld wordt hij vooral als “Rumi” aangeduid, aan het land van zijn aankomst waar hij en zijn gezin met open armen zijn ontvangen.

De poëzie van Rumi

Rumi, wiens gedichten oorspronkelijk in het Perzisch zijn geschreven wordt in Iran en eveneens in het huidige Afghanistan, door velen gelezen in zijn originele dichtvorm, waarbij velen van zijn verzen vertolkt zijn in populaire liederen. Het is in dat taalgebied gemeengoed om Rumi en andere giganten uit de Perzische poëzie, zoals Hefez, Saadi en Omar Khayyám uit het hoofd te kennen en hun verzen in dagelijkse dialogen te verweven: om een argument kracht bij te zetten, een compliment meer kleur te geven of om een verleidingsavance meer sprankelend te maken.

Graftombe van Shams in Tabriz© Wikimedia CC

Naast die alom gedeelde letterlijke kennis over deze dichters onder de Iraniërs is er een kleinere groep mensen die in de poëzie van deze grootheden uit de verre eeuwen op zoek gaan naar de zingeving. Mijn beide ouders hechtten veel aan de zienswijze van Rumi en wellicht was dat ook een van de redenen waarom ze bij elkaar zijn gekomen. Maar ze hadden ok hun eigen voorkeur. Mijn moeder was fervent liefhebber van Divan é Shams, de wervelende en vurige dichtbundel van Rumi die je amper kunt reciteren zonder dat je hart sneller gaat kloppen. Bij het lezen ervan wil je zingen en dansen, zoals de derwisjen van Konya ronddraaien. Divan é Shams is een en al melancholisch oranjerood, een zonsondergang achter de prachtige tombe van Rumi in Konya op een hete zomerdag. Liefde, die in een extatische dans ten ondergaat, ‘niets’ wordt, en daarmee alles.

Rumi voltooide de bundel nadat zijn mystieke meester, Shams, voorgoed was verdwenen. Shams was eerder uit het niets op Rumi’s pad gekomen en gaf hem met zijn indringende blik en confronterende vragen het cruciale duwtje richting dichterschap en liefde voor de mystiek. Hij zei tegen Rumi (in mijn woorden): “wat heeft het voor zin om de dichterstaal van je hart achter theologisch jargon te verstoppen?” Toen Shams plotseling verdween gooiden die woorden olie op het vuur van verlangen dat Rumi sinds de verschijning van deze dwaze derwisj, deze rondtrekkende bedelaar, deze heimelijk mystieke man, had gevoeld. Rumi wilde lyrisch in het leven staan. De boodschap van zijn meester klinkt in de vele verzen uit de Divan é Shams door:

Laat huis en haard aan de verstandigen over
De verliefde bezit enkel de waanzin
Word waanzinnig,
waanzinnig.

Rumi - Divan é Shams

Een muzikale vertelling van Shervin Nekuee en Balout Khazraei over de eerste ontmoeting tussen Rumi en Shams.

Masnavi en de Rietfluit

Mijn moeders hart resoneerde vooral met dat boek en met dit gedicht, dat tot de meest bezongen verzen van Rumi behoort. Het hart van mijn vader klopte echter sneller van een ander boek, de Masnavi. Masnavi schreef Rumi in zijn latere jaren toen het eenmaal duidelijk was dat zijn leermeester niet meer zou terugkeren. Er gingen vele verhalen rond over de plotselinge verdwijning van Shams. Rumi’s jaloerse jonge zoon zou Shams als een oplichter zien en hem hebben omgebracht met steun van een groep ijverige leerlingen van Rumi. Shams zou Rumi transformeren van een hooggeleerde theoloog naar een dansende derwisj en dat konden ze niet verdragen. Anderen beweerden dat Shams tot een sekte behoorde die door de hele islamitische wereld verboden was en daarom vervolgd zou worden vervolgd. Shams zou daarom nooit lang op een plek wonen.

Door Rumi te verlaten schonk zijn leermeester Shams hem een drijfveer om op een innerlijke reis te gaan en hem zo dichter bij zijn eigen vurige melancholische taal te laten komen

Shervin Nekuee

Maar er is een derde verhaal, een die voor mij het meeste waarde heeft. Shams zou naar eigen zeggen in Rumi de ultieme vriend hebben gevonden. En juist daarom verliet hij hem! Bewogen door de pijn van deze plotselinge scheiding moest Rumi wel op zoek gaan naar een manier om troost te vinden. Zijn tot dan toe heimelijke dichterstaal kon Rumi soelaas bieden, een taal die als vuur brandt, die zowel de vertolker als de toehoorder diep kan raken én toch zijdezacht blijft. Een taal die ruimte kon maken voor transformatie, ommekeer en wezenlijke verandering in zingeving bij een ieder. Door Rumi te verlaten schonk zijn leermeester Shams hem een drijfveer om op een innerlijke reis te gaan en hem zo dichter bij zijn eigen vurige melancholische taal te laten komen.

Als Divan é Shams een poëtische afspiegeling is van Rumi, vormt Masnavi de rijmende reflectie van Rumi op de uitkomst van zijn transformatie. Het is de openbaring van de levensbeschouwing die met deze transformatie gepaard is gegaan. Een levensbeschouwing die doorklonk in het verhaal van ‘Mozes en de herder’ dat mijn vader op een heldere lentedag aan zijn jonge zoon vertelde, daar aan die vijver in onze tuin. Rumi opent Masnavi met de ultieme verklaring van zijn bestemming als dichter in het openingsgedicht: Het lied van de rietfluit.

Hoor de rietfluit het gemis verhalen:
Afgescheiden van mijn bedding
Zing ik rond
de zoektocht naar hereniging
Mijn melodie ontwaakt bij ieder het vuur
Het vuur van melancholie
Door mijn klanken
Raakt het pad verlicht
Van de eeuwige balling
Naar zijn bestemming

Rumi - De rietfluit

Voor mij is het Rumi zelf die in deze verzen de rietfluit is. Zo heeft hij betekenis kunnen geven aan de pijn van de scheiding, door het in dienst te stellen van een de taal voor een universele en eeuwige uitnodiging naar verbondenheid.

Shervin Nekuee is socioloog, columnist, programmamaker en schrijver van De Perzische Paradox: Verhalen uit de Islamitische Republiek Iran (uitgeverij de Arbeiderspers 2006). Hij schrijft maandelijks voor Volzin over mystiek, persoonlijk geloof en zijn Iraanse wortels. Alle Rumi vertalingen in het artikel zijn van Nekuee en vormen vrije interpretaties, omdat voor hem hertalen naar het hier en nu meerwaarde heeft.