‘De Dominicus en VOLZIN zijn zielsverwanten.’ Met die woorden tekende Eva Martens, pastor van de Amsterdamse Dominicuskerk, de sfeer van de dag. Daarna nodigde ze iedereen uit stil te zijn, de aandacht naar binnen te richten.

Het was geen vluchtig zwijgen van tien seconden. De 250 aanwezigen in deze rijkversierde kerk waren echt een tijdje stil. Intussen keek ik om me heen: de heilige Paulus, de heilige Dorothea, overal komen beelden op je af die de gedachten op de Allerhoogste richten. Met op de achtergrond het pianospel en de zang van Paula Vos.

Een klein groepje diehards had die ochtend meegedaan aan een rondwandeling langs spirituele plekken in Amsterdam. “Ik had mooi weer besteld”, keek hoofdredacteur Greco Idema terug, “maar dat lukte niet wegens personeelstekort.” Zaterdag 14 januari zou weleens de natste dag van 2023 kunnen blijken.

“Religieuze taal erodeert”, memoreerde hoofd online Enis Odaci. Opgegroeid in de tijd van Fortuyn, Hirsi Ali en Wilders, zocht hij als moslim bewust christenen op. “Ik raakte verliefd op de christelijke traditie”, vertelde hij. “VOLZIN wil die religieuze taal levend houden.”

Van oorlogsheld tot woke-held

Iedereen vindt tegenwoordig iets van prins Harry: voor of tegen, sympathiek of pathetisch, martelaar of geldwolf. Filosoof Ad Verbrugge plaatste dit alles in een bredere context. Harry is typerend voor onze tijd, stelt hij. We leven in een “gemedialiseerde” wereld, betoogde hij, waarin mensen vaak bekend zijn puur omdat ze bekend zijn. De tijd van de influencers.

Harry en Meghan passen in die trend. Aan de ene kant is er het Britse koningshuis. “Never complain, never explain, die woorden van de Queen zijn uit beeld geraakt”, vat Verbrugge de situatie samen. Nooit klagen, nooit uitleggen.

In plaats daarvan zet Harry zichzelf in de schijnwerper. Een dubbelzinnig woord, merkt Verbrugge op: “Schijnwerpers creëren een eigen schijn, waarbij mensen het object van projecties worden. Dat gebeurde ook met Lady Diana.”

Ad Verbrugge houdt de 13e VOLZIN-lezing in de goedgevulde Dominicuskerk

Inmiddels krijgt prins Harry de wind van voren. “Wat is er gebeurd?”, vroeg Verbrugge zich af. “Hij ging van oorlogsheld tot woke-held. Hij keerde zich af van het Britse publieke leven, maar daar zit een ambivalentie in. Terugtrekkend doet hij toch weer een beroep op de media. Hij zit met Meghan bij Oprah Winfrey, hangt daar de vuile was buiten door te spreken over vermeend racisme. Hij belicht zijn eigen slachtofferschap – dat ook besloten ligt in de titel van zijn boek: Spare, reserve. En dit alles weer gemedialiseerd: de tweespalt in de koninklijke familie is een massa-event. Selling the drama.”

Vroeger gebruikte men massamedia om groepen te mobiliseren, om eenheid te creëren. Dat is verleden tijd, laat Verbrugge merken. We zijn in de ban van imago’s. Media zorgen eerder voor verdeeldheid en narcisme. “Hegel spreekt van het atomaire zelf”, vertelt de filosoof. “Navelstaarderig, opgesloten in zichzelf.” Dat is het verhaal van Harry.

De Dominuskerk in Amsterdam vormde het kleurrijke decor

Wat is de remedie? Ontmoeting, meent Verbrugge. “Dat is een dubbele beweging die begint met openheid, goede trouw naar de ander. Maar er moet ook beslotenheid zijn, waarin je elkaar kunt vertrouwen.” We hoeven niet alles te weten, merkt hij terecht op. Waar prins Harry is ontmaagd? We missen er weinig aan als hij dat tussen hem en de vrouw in kwestie houdt.

Werkelijke ontmoeting betekent zelfreflectie, in de spiegel kijken. Erkennen dat je de ander misschien onbedoeld pijn hebt gedaan.

Confronterende vragen

Dagvoorzitter Annemiek Schrijver probeerde de filosoof weer met beide benen op de grond te zetten en te verleiden tot concrete voorbeelden. “Van polarisatie naar ontmoeting – ken je daarvan ook in je eigen leven voorbeelden?”

Ad Verbrugge in gesprek met Annemiek Schrijver

“Ik ben geen Harry, sommige dingen maak ik niet publiek”, begon Verbrugge voorzichtig. Om vervolgens toch iets persoonlijks te delen: “Ik heb een vrij heftige scheiding doorlopen, dat beïnvloedt je relatie met je kinderen. De weg van verzoening – de relatie met mijn kinderen is uitzonderlijk goed – heeft heel veel tijd gekost.”

In de pauze mocht – moest! – eenieder een gekleurd papiertje van een schaaltje nemen. Daarop staat een vraag. Eigenwijs als ik ben, was ik pas na drie papiertjes tevreden. “Heb je een spirituele leraar nodig in je leven?” Voor een verdiept verstaan van hoe je je verhoudt tot de wereld buiten jezelf is dat wel handig. “Moet je je overal thuis kunnen voelen?” Nee, absoluut niet. Iedere mens heeft eigen voorkeuren en een uniek karakter. Op de ene plek voel je je prettiger dan op de andere. “Wat wil je dit jaar anders doen?” Die vraag maakte me even stil. En het antwoord houd ik bij mezelf, hoewel Annemiek Schrijver het moeiteloos uit me had getrokken.

Diverse gasten mochten op de 'biechtstoel' bij Annemiek Schrijver. Dat leidde niet zelden tot kwetsbare én zeer grappige gesprekken.

Want dat deed ze. Een voor een mochten enkele aanwezigen naast haar plaatsnemen, in een biechtruimte zonder wanden, midden op het podium. Zo had ze bijna intieme, pastorale gesprekken.

“Ik was niet bij met mijn eerste vraag, dus pakte ik een ander papiertje”, begon een vrouw die zich als Tamara voorstelde. “Maar op het tweede papiertje stond dezelfde vraag: Stel je komt hier op aarde om iets te leren, wat wil je dan leren?”

“Op de papiertjes staan zestig verschillende vragen!” reageerde Schrijver. “Dus wat zegt dit?”

“Het is confronterend”, vervolgde Tamara. “Mijn antwoord heeft te maken met Ad Verbrugges verhaal. Wanneer word ik geleid door mijn schaduwkant, door schijn? We zijn allemaal gevormd door onze omgeving. Als het gaat om slachtofferschap, kun je bepalen of je daarin blijft, of dat je het doorbreekt. Daarvoor heb je geesteskracht nodig.”

Paula Vos zorgde voor bijzondere momenten op de piano.

Van investeren naar geven

Sommige aanwezigen – allemaal even enthousiast over VOLZIN en allemaal abonnee – hadden graag zelf nog wat kritische vragen aan Verbrugge voorgelegd. Maar het moet gezegd: door de intensiteit van Schrijver miste je de participatie van het publiek niet. De mate van intimiteit die ze wist te bereiken, in een volle kerk, was overdonderend.

Trendwatcher Jeanneke Scholtens, auteur van het boek Roes, ging op dezelfde voet verder. Ze vertelde over haar zwak voor drank, voor wijn. En ook zij keek op een gegeven moment onvermijdelijk in de spiegel. Wat ze zag schokte haar.

“Ik was heel erg op mezelf gericht, beloonde mezelf met een roes.” Dat was ik-gericht, egocentrisch. “Maar de roes van het samenzijn, van de gemeenschap, ontdekte ik pas later. Alle ideeën over zelfactualisatie en zelfoverstijging zijn vaak erg op het ik gericht.”

Toekomstonderzoeker Jeanneke Scholtens

Scholtens’ verhaal doet mij denken aan de crisis die de islamitische filosoof Al Ghazali doormaakte rond zijn veertigste. En aan Richard Rohr, de franciscaan die schreef over de kunst van de tweede helft van je leven. Al dat investeren in jezelf, met studie en carrière en nog meer carrière, daar komt ooit een einde aan. De tweede veertig jaar staan idealiter in het teken van geven aan anderen, van jezelf geven. Als 41-jarige is dat een thema voor mij.

Geheel in lijn met Verbrugge heeft Scholtens ook een oplossing: ontmoeting. Haar project Tafelgenoten brengt mensen in gesprek met elkaar over eenzaamheid, sterfelijkheid, enthousiasme, enzovoorts. Weg van de roes, van het verdoven van jezelf.

Moeders

“De column die ik heb geschreven heet ‘Roes’.” Schrijver Mohammed Benzakour gooide er direct humor in. De prestaties van het Marokkaanse elftal op het WK voetbal raakten hem. “Dat was historisch. Een enkeling stak na die wedstrijden vuurpijlen af en maakte objecten stuk. Dat is betreurenswaardig – maar anderzijds een bewijs van uitstekende integratie.”

Mohammed Benzakour sprak over het Marokkaanse voetbalelftal en de belangrijke rol van moeders.

“Dat had je niet gedacht he, zei Ziyech na afloop van de wedstrijd tegen Portugal tegen journalist Joep Schreuder. Dat was wat de feestende massa ook uitriep.”

Tegelijk had hij zich geërgerd aan een column van Rosanne Hertzberger in NRC. Hij noemde haar niet bij naam, maar sprak van een “hooggeleerde dame”. “Ze zag dat deze jongens na elk potje met hun moeders een feestje vierden. Ze dansten met mama op het veld. En deze dame zei: hou toch op met die moederverering. Ze dragen een hoofddoek en misschien zijn ze thuis wel krengen. Zo probeerde ze het feestje voor de Marokkanen te verpesten.”

Benzakour had een liefdevol antwoord. Op Moederdag brengt hij Hertzberger graag een doos kersenbonbons. En een dichtbundel, met daarin het beroemde gedicht ‘Roeping’ van Gerard Reve:

Zuster Immaculata die al vier en dertig jaar
verlamde oude mensen wast, in bed verschoont,
en eten voert,
zal nooit haar naam vermeld zien.
Maar elke ongewassen aap die met een bord: dat hij
vóór dit, of tegen dat is, het verkeer verspert,
ziet 's avonds reeds zijn smoel op de tee vee.
Toch goed dat er een God is.

“Toch goed dat er spelers zijn die hun moeder eren”, besloot Benzakour.

Waarderingsprijs

Na deze briljante oorwassing vond VOLZIN het tijd om Annemiek Schrijver zelf in de schijnwerper (!) te zetten. Het magazine heeft een nieuwe prijs in het leven geroepen. De VOLZIN Waarderingsprijs. “Voor iemand die zich bijzonder nuttig maakt voor religie en samenleving”, licht Greco Idema toe. “De prijs is voor mensen die eigenlijk al lang een prijs hadden moeten krijgen.”

Annemiek Schrijver ontvangt de prijs uit handen van hoofdredacteur Greco Idema

Schrijver is een waardige eerste prijswinnaar, vervolgde Idema. “De redactie van VOLZIN ziet dat je programma’s van hoge kwaliteit maakt voor radio en tv. Je manier van interviewen, luisteren en gesprekken leiden is en blijft heel bijzonder.”

Als slotlied koos Paula Vos Ubi caritas, een katholieke hymne, bekend van Taizé. Waar liefde is, daar is God. Vos nodigde het publiek uit mee te “hummen”. In een ritme dat oproept tot verstilling eindigde de dag zoals die begon: met kippenvel en introspectie.

Fotogalerij

Fotocredits: Ted van Aanholt/VOLZIN. Klik op de foto's voor een beeldvullende weergave.

Lees ook