I. Inleidend

Een theologische weging van 2020. Dat wil zeggen: een weging vanuit betekenisgeving; de diepere samenhang van wat er allemaal passeerde proberen te zien; een peilen van de ‘Kairos’, het aangelegen moment. Woorden proberen te vinden bij zoiets vaags en waars als ‘de tijdgeest’. Het is balanceren tussen opsommen en duiden. Het een zal niet zonder het ander gaan.

Symboliek

2020: 2+2=4. Misschien is het goed om te beginnen met Bijbelse getallensymboliek. Het getal 4 is het getal van de aarde: noord-zuid-oost-west. In dit afgelopen jaar gingen tal van zaken over wereldwijd gevoelde problemen, met uiteraard de corona-pandemie als meest dwingende realiteit. Terwijl de spanningen tussen volken en bevolkingsgroepen verder opliepen, de uiteendrijvende krachten en het nationalisme hoogtij vierden, vertelde de onzichtbare macht van het virus dat we intens met elkaar verbonden zijn. We blijken in hetzelfde aardse schuitje van sterfelijkheid te zitten en hebben gezamenlijk te overwinnen problemen.

De Bijbelse tocht door de woestijn© Joshua Sortino

2020: 20+20=40. Dat is in de Bijbel het getal van de 40 jaren of dagen in de woestijn. Als beeld van de mens en het volk dat helemaal op zichzelf teruggeworpen wordt. Het is de metafoor van de leegte, de diepe onzekerheid, het niet meer weten of en welk ‘beloofd land’ zal opdoemen. Het is de ervaring van grondeloosheid en stuurloosheid en dus van de weeromstuit van het hartstochtelijke verlangen naar een sterke man. Een verlosser die de weg wel weet, die het visioen wel belichaamt en die de hoop op betere tijden wel weet aan te raken. Ook dat hebben we in het afgelopen jaar voluit zien gebeuren.

Vraag naar de waarheid

De vraag van 2020 is daarmee de vraag naar de waarheid en naar het verbindende verhaal geworden. De vraag van ‘alternatieve feiten’, van het voortdurend achterhouden of in twijfel trekken van wat zich werkelijk afspeelt. Wat is waarheid? Pilatus vroeg het Jezus, maar die zweeg. Het antwoord zal immers nooit van ‘buiten’, maar van binnenuit gegeven moeten worden.

Ik maak in dit jaaroverzicht de beweging van enkele wereldwijde thema’s naar die van onze samenleving, om via een aantal kerkelijke en levensbeschouwelijke thema’s tenslotte zo dicht mogelijk bij huis te komen: de persoonlijke levenssfeer.

II. Thema’s
Wereldwijd

We meenden enkele maanden dat de Chinezen op verre afstand een lokaal probleem in de stad Wuhan hadden te overwinnen. Een nieuw virus, vermoedelijk op een markt, werd van dier op mens overgedragen. Hoewel het virus snel om zich heen greep, zoals het Ebola-virus eerder in Afrika, zo zou het nu ook vast gaan: ‘ze’ krijgen het wel weer rap onder controle. Dachten we. Dacht de hele wereld. Intussen zitten de meeste landen in wat de tweede golf is gaan heten en is de ontwrichting in persoonlijke, sociale, maatschappelijke, politieke en economische zin niet te overzien.

Moderne mobiliteit

Op zichzelf is zo’n pandemie niks nieuws. Zo lang de mensheid bestaat komt bij tijd en wijle een potentiële dodelijke ziekteverwekker langs en naar gelang de methoden om het eronder te krijgen gaat men nadien over tot de orde van dat moment. Nieuw is nu dat alle nieuws over de verspreiding van het virus elke dag vanuit de gehele wereld tot ons komt met dagelijkse verversingen van cijfers en oplopende of, vooralsnog eventjes, neerdalende lijntjes in statistieken.

Nieuw ook is dat de snelheid waarmee het zich kon verspreiden ten nauwste verbonden is met de moderne mobiliteit: binnen een paar uur vliegen ben je zo een continent verderop. Een lokale après-ski, carnavalsfeest of koorrepetitie blijkt bij aanwezigheid van een elders besmet persoon een levensgevaarlijke plek te zijn.

Anderhalve meter

De anderhalvemetersamenleving - woord van het jaar - werd geboren. Dat wat ons het meest voedt, ons onderlinge contact, werd plotseling problematisch. De warm-menselijke begroeting met een handdruk en een glimlach werd vervangen door een ongemakkelijk knikje of elleboogje en met een door het mondkapje lastig te verstane groet en vertroebelde blik door beslagen brillenglazen. Er ontstonden spanningen tussen mensen die de maatregelen niet ver genoeg vinden gaan en anderen die ze een aantasting van hun persoonlijke vrijheid beschouwen.

Oproep aan ouders om anderhalvemeter afstand te houden© Chữ Hán

De internationale verhoudingen werden er ook niet beter op. President Trump van de VS noemde het coronavirus steevast ‘dat virus uit China’ waarmee hij de aandacht probeerde af te leiden van zijn rampzalige beleid dat allereerst ingegeven werd door de ontkenning van het gevaar van het virus.

Vaccin oneerlijk verdeeld

Internationaal werd in de loop van dit jaar afgesproken dat de vaccins die beschikbaar zouden komen eerlijk over de wereldbevolking verdeeld zouden worden. Het tegendeel is inmiddels gebleken: de rijke landen, waaronder de onze, hebben zich verzekerd van voldoende, vaak veel meer dan voldoende doses, terwijl de armere landen achteraan in de rij wachtenden moeten aanschuiven. Eerdere toezeggingen en beloftes blijken het gewicht van een zeepbel te hebben.

Klimaatakkoord

Dat geldt ook voor de beloftes die gedaan zijn op de legendarische bijeenkomst in november 2015 toen vrijwel alle landen zich conformeerden aan het klimaatakkoord. Het grootste deel van de landen loopt achter bij de toezeggingen om de CO2-emissie terugdringen. De eerste lockdowns van dit voorjaar deden de lijntjes van de statistieken tijdelijk scherp dalen. De streeploze, strakblauwe en heldere luchten namen een voorschot van hoe het ooit zou kunnen worden.

Maar netto steeg de uitstoot het afgelopen jaar nog steeds onrustbarend. VN-organisatie UNEP waarschuwde dat de opwarming van de aarde aan het einde van deze eeuw vermoedelijk zal doorgroeien naar ruim 3 graden Celsius als het roer niet drastisch omgaat.

Ontbossing in Madagascar

Ontbossing

De berichten over versnelde ontbossingen om nieuwe landbouwgronden te winnen en enorme bosbranden overal ter wereld die volgens deskundigen in relatie staan met het broeikaseffect zijn dramatisch. In tal van landen en internationale verbanden zoals de EU zijn er bindende maatregelen afgesproken om het komende decennium tot een versnelde reductie van de uitstoot van broeikasgassen te komen met de CO2-neutrale economie als stip aan de horizon. Hier en daar wordt een begin gemaakt met de aanplant van nieuwe bossen. De vraag blijft echter zeer urgent of het voldoende en tijdig zal zijn om het uitsterven van tal van diersoorten te voorkomen. Dus ook: of het de curve van de opwarmende aarde zal kunnen bijstellen.

President Trump

De weigering van president Trump en het overgrote deel van zijn Republikeinse partij om de uitslag van de Amerikaanse presidentsverkiezingen te accepteren is ongekend in de geschiedenis van de VS en is ongekend in elk zich democratisch noemend land in de moderne geschiedenis na de Tweede Wereldoorlog. De hoeder van de democratie ondermijnt met zijn dagelijkse nog steeds doorgaande stroom onbewezen verdachtmakingen van grootschalige verkiezingsfraude de democratische instituties.

Donald Trump
Donald Trump© Michael Vadon

Nationalisme

Het is geen donker ‘privilege’ van Trump en de VS. In tal van landen gaan hernieuwd nationalisme gepaard met het onderuit halen of afschaffen van democratische instituten en/of van de onafhankelijke rechtspraak. Polen, Hongarije en natuurlijk Wit-Rusland zijn daar de Europese voorbeelden van. De prijs is hoog: de polarisatie binnen de samenleving verscherpt richting haat en het wantrouwen wordt voedingsbodem voor tal van uiteenlopende maatschappelijke verbanden, tot die van de familiesfeer aan toe.

Brexit

Ook de geest van de Brexit die vlak voor de kerstdagen toch nog met een akkoord kon worden geregeld is die van het groeiende nationalisme. In het geval van Engeland die van een ‘romantische’ poging het vermeende grootse verleden weer te doen herleven zonder de ‘bemoeizuchtige Europese bureaucraten’ in Brussel.

Brexit beheerste de Europese politiek

Intussen worden de defensiebegrotingen overal ter wereld weer opgeschroefd en gaan de nieuwste wapensystemen als warme broodjes over de internationale toonbanken. De schuivende machtsverhoudingen in combinatie met oude en nieuwe scheidslijnen van haat en argwaan, zoals die tussen Iran en de VS, voeden een geest van verscherpte vijandschap.

Midden-Oosten

Tegelijkertijd zien we in het Midden-Oosten een opmerkelijke ontspanning tussen Israël en een heel aantal landen die leunen op de soennitische traditie van de islam. Het leidde tot diplomatieke erkenningen over en weer. Ongetwijfeld mede ingegeven door de gezamenlijke vijand: het sjiitische Iran. Het kind van deze rekening is het intern zo verdeelde Palestijnse volk. Israël gaat onverminderd en versneld door met annexatie en bebouwing van Palestijnse gebieden, tegen alle internationale afspraken in. De tweestatenoplossing die ooit zo dichtbij was met de Oslo-akkoorden lijkt verder weg dan ooit.

Black Lives Matter

De door geschokte omstanders gefilmde dood van de zwarte Amerikaan George Floyd, gestikt in een bijna 9 minuten durende verwurging door een witte politieman, maakte dit voorjaar en zomer een ongekende zich snel over de wereld verspreidende woede los.

De Black Lives Matter-beweging maakte op niet mis te verstane manier duidelijk dat er nog steeds sprake is van structureel racisme dat in alle geledingen van de samenleving plaatsvindt. De principiële gelijkwaardigheid van alle individuen, zoals ooit opgetekend werd in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens in 1948 als grondbeginsel van al het menselijk samenleven wereldwijd aanvaard, werd opnieuw op de meest indringende manier herijkt.

Muurschildering van George in Mauerpark (Berlijn)

Dat alles maakt ook dat het besef groeit dat het slavernijverleden van voormalige koloniale machten, waaronder die van ons land, in alle openheid besproken moet gaan worden en de pijn die leeft bij nazaten van voormalige tot slaaf gemaakten voluit gehoord en erkend zal moeten worden. De gesprekken hierover kwamen in het afgelopen jaar georganiseerd en spontaan op gang.

III. Samen Leven

Toen eind maart de samenleving grotendeels op slot ging als ongekende, maar zo noodzakelijke maatregel om het virus in te dammen gebeurde er iets heel bijzonders. Er ontstond een breed gedeelde sfeer van solidariteit en hulpvaardigheid. Wie niet naar de winkel kon, of mocht, kreeg van buren het tasje boodschappen aangereikt. De indrukwekkende lege stilte werd gevuld met een geest van omzien naar elkaar.

Protesten

Maar kennelijk smeulde daaronder iets heel anders dat later als plotse vulkaanuitbarstingen naar buiten kwam: woede en frustratie om van alles en nog wat. Boeren die te hoop liepen de voorgenomen stikstofmaatregelen. Jongeren die de politie aan het uitdagen gingen om ‘vertier’ te zoeken en dat onder de protestvlag tegen het vuurwerkverbod.

En dan de groep mensen die onder de noemer Viruswaanzin, later Viruswaarheid, op hoge toon verkondigde dat onze overheid de maatregelen tegen het virus had genomen in nauwe samenspraak met de verfoeilijke farmaceutische industrie. Mensen die de politici en bestuurders nu niet alleen maar vanaf hun laptop bedreigden, maar hen ook fysiek hun vertegenwoordigende werk wilden onmogelijk wilden maken.

Complotdenken

Het complotdenken kwam plotseling in al zijn absurditeit in het maatschappelijk debat terecht, niet in het minst uitvergroot door het vliegwiel van de sociale media. Arjan Lubach legde in een roemruchte uitzending van Zondag met Lubach de mechanismen bloot van dit zelfversterkende systeem van vertrouwen en wantrouwen dat zich middels slimme algoritmes aan elke gebruiker van de social media opdringt.

Arjan Lubach ontrafelt sociale media

De clash in Forum van Democratie openbaarde de aanwezigheid van rabiaat antisemitisme, niet alleen in hun jongerenafdeling, maar ook bij Thierry Baudet zelf. De Universiteit van Leiden laat onderzoek doen naar de opvattingen van ‘geestelijk vader’ van Baudet, Paul Cliteur en zijn afdeling op de Rechtenfaculteit. Er is op dit zo beladen punt veel gaande. De registratiecijfers van uitingen van moslimhaat en antisemitisme in ons land schieten omhoog.

Toeslagenaffaire

De Tweede Kamer onderzoekscommissie naar de misstanden in wat de ‘toeslagenaffaire’ is gaan heten velde een snoeihard oordeel. Overheden, met de Belastingdienst voorop, maakten burgers op een schandalige wijze letterlijk het leven onmogelijk door hen aan te merken als fraudeurs zonder mogelijkheid tot tegenspraak. Het onderzoeksrapport heeft Kafkaiaanse structuren van de ontmenselijking van de moderne maatschappij blootgelegd.

‘De menselijke maat is zoek’, zeker waar, maar het dieperliggende motief is nog niet boven water. De verdenking gaat sterk in de richting van wat ‘institutioneel racisme’ is gaan heten. De slachtoffers dragen grotendeels namen die niet oorspronkelijk Nederlands zijn. Het kabinet zal zich moeten verantwoorden en het woord ‘aftreden’ zingt rond in Den Haag.

Eerlijke rechtspraak

Daarmee staat ook ons politieke systeem, dat immers stoelt op een breed gedragen vertrouwen in de democratische instituten en eerlijke rechtspraak als bescherming voor de burger, zonder aanziens des persoon, onder grote druk. Volgens Rutger Bregman deugen de meeste mensen, maar intussen is de cultuur van wantrouwen tot in de poriën van onze samenleving doorgedrongen: alles dient te worden vastgelegd, verantwoord en gecontroleerd. Tot wanhoop van mensen die in de zorg en het onderwijs werken, maar ook de mensen in de landbouw die hun arbeidsvreugde zien verdampen bij de zoveelste controlemaatregel vanuit de overheid.

De rechtstaat stond dit jaar onder druk

Tegelijkertijd is er paradoxaal genoeg een opmerkelijk indrukwekkende steun van een overgrote meerderheid van de bevolking voor het leiderschap van het kabinet in deze crisis.

Moria-deal

Terwijl ik dit schrijf zie ik een berichtje op NOS.nl: ‘Twintig migranten verdronken voor de kust van Tunesië’. Het lijkt alsof niemand meer wakker ligt van dit soort berichten. Als het zou gaan om een omgeslagen rondvaartboot op het IJsselmeer dan zou het hele land in diepe rouw zijn gedompeld en zou de oorzaak diepgravend worden onderzocht.

Het morele dieptepunt van dit jaar, met stip, was de koehandel over het opnemen van een aantal asielzoekers uit het uitgebrande opvangkamp Moria op het Griekse eiland Lesbos. Terwijl heel Europa weet dat er onmenselijke toestanden heersen in de opvangkampen op de Griekse eilanden, is na wat geschuif met geld en vage toezeggingen het nettoresultaat dat er niet één extra vluchteling in ons land is opgenomen. Ook het vliegtuig van ‘Wij gaan ze halen’ kon daar geen verandering in brengen.

Een opvangkamp voor vluchtelingen in Griekenland
Een opvangkamp voor vluchtelingen in Griekenland© Julie Ricard

Miljardensteun

De coronacrisis wordt in economische zin het hoofd geboden door duizelingwekkende steunbedragen aan bedrijven en ondernemingen die anders onherroepelijk op een faillissement zouden aankoersen. Daarmee geeft dit jaar een dubbel beeld te zien: enerzijds die van solidariteit van burgers en overheid met iedereen die het moeilijk heeft, anderzijds die van boosheid en frustratie die zich op diezelfde overheid richt, omdat de eigen individuele vrijheid zou worden aangetast door alle genomen maatregelen.

Duurzaamheid

Dat alles neemt niet weg dat deze crisis en alles wat eruit voortvloeit het brede besef heeft aangewakkerd dat dit hét moment is om de vele miljarden steun aan te wenden om de zeer noodzakelijke omslag te maken naar een duurzame, energieneutrale en ecologisch verantwoorde samenleving. Daarmee krijgt deze coronacrisis een eigen betekenis als kantelpunt in de tijd. We kunnen en mogen niet meer terug naar wat ‘normaal’ was: het uitbuiten van de aarde, de verspilling van grondstoffen, groeiend energiegebruik via verbranding van fossiele brandstoffen en het vergiftigen van de natuur middels bestrijdingsmiddelen die de voedingspyramide ernstig bedreigt.

IV. Levensbeschouwing,
Geloof en Kerk

Met de keuze voor de ‘Theoloog des Vaderlands’ zijn de verschuivingen in het kerkelijke landschap zichtbaar gemaakt. Dr. Samuel Lee, onder andere pastor van een migrantengeloofsgemeenschap in de Bijlmer, gaf het grootste deel van 2020 invulling aan deze illustere titel, waarbij ook hij natuurlijk ernstig beperkt werd door alle coronamaatregelen.

Migrantenpastor

Samuel Lee is een van de kerkelijke leiders die nadrukkelijk zoekt naar nieuwe vormen van samenwerking vanuit het besef dat niemand de waarheid ‘bezit’, maar dat mensen naar gelang hun eigen traditie en culturele setting op zoek zijn naar en vormgeven aan hun geloof. Maar dat onder al die verscheidenheid de basis van de liefde van de Eeuwige voor elk mens op dezelfde manier geldt. In zijn open afscheidsbrief - ‘Een pleidooi voor oprechte betrokkenheid’- schrijft hij over de betekenis daarvan: ‘Naast je medemens lopen of zitten. Luisteren in plaats van hem of haar de les te lezen. Niet met bijbelteksten gooien. Van de ander geen verandering of bekering verwachten – omdat we de vleesgeworden liefde van Christus zijn. De spiegel van Christus op onszelf richten en niet op de ander. Zien wat de spiegel óns vertelt. Beseffen dat God Zelf het nodig vond om mens te worden – en dat dus ook wij eerst en vooral mens moeten worden’.

Samuel Lee© Christiaan Crouwels

LHBTI

Het is een opmerkelijk verbindende toonzetting van een voorganger uit Pinksterkring. En daarmee schuwt hij de zelfkritiek niet: ‘We hebben een revolutie van liefde nodig omdat we als christenen met elkaar niet één zijn. In en tussen kerken is veel onenigheid, terwijl we één Christus hebben en één en dezelfde Bijbel. Omdat we ons te vaak tegenover de samenleving opstellen in plaats van erin te participeren. Omdat het ons te vaak ontbreekt aan oprechte interesse in onze medemens. Omdat we te vaak de seculiere taal van onze niet-religieuze medemens niet spreken en ons liever opsluiten in onze vertrouwde christelijke ‘bubbel’. Ook zijn hartstochtelijke pleidooi om mensen uit de LHBTI-gemeenschap niet met een of andere Bijbeltekst in de hand in de hoek te zetten mag een doorbraak heten vanuit evangelisch-orthodoxe hoek.

Almatine Leene

Een vergelijkbare verschuiving in het kerkelijk landschap geldt voor de nieuwe Theoloog des Vaderlands, Almatine Leene. Zij is de eerste vrouwelijke predikant in de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt. Dit kerkgenootschap dat zich lang liet voorstaan ‘bijbelgetrouw’ en wel de ‘ware kerk’ te zijn heeft precies dezelfde interne discussie gevoerd als decennia eerder binnen de Remonstrantse Broederschap, Hervormde Kerk en Gereformeerde Kerken, met telkens eveneens dezelfde uitkomst: voor een moderne kijk op man-vrouwverhoudingen en dus ook die binnen de kerken hebben we ons eerder te laten leiden door het toenmalige en nog steeds ingrijpend revolutionaire inzicht van de apostel Paulus dat ‘in Christus’ de verschillen tussen mensen ten principale worden opgeheven, dan door die (vele!) teksten die proberen de status quo van verschillen te handhaven.

Dit alles leidt tot nieuwe verhoudingen. Dit najaar werd besloten dat er kanselruil mogelijk is tussen predikanten van de Protestantse Kerk Nederland, de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt en de Nederlands Gereformeerde Kerk. Nog niet zo lang geleden was zo’n besluit volstrekt ondenkbaar.

Bundeling van krachten

De nieuwe openheid tussen kerken van allerlei ‘soorten en maten’ heeft ongetwijfeld ook te maken met de doorgaande krimp van de kerken, enkele uitzonderingen aan de uiterst rechterflank van het protestantisme en natuurlijk een heel aantal migrantenkerken daargelaten. Het besef een steeds kleiner wordende minderheid in de samenleving te zijn maakt enerzijds bescheiden, maar is anderzijds de inspiratiebron om de krachten waar mogelijk te bundelen. Al was het alleen al om de beschamende beeldvorming van voor buitenstaanders onbegrijpelijke theologische haarkloverij te doorbreken.

Het besef een steeds kleiner wordende (religieuze) minderheid in de samenleving te zijn maakt enerzijds bescheiden, maar is anderzijds de inspiratiebron om de krachten waar mogelijk te bundelen. Al was het alleen al om de beschamende beeldvorming van voor buitenstaanders onbegrijpelijke theologische haarkloverij te doorbreken

Herman Koetsveld

Beeldvorming

Ook in deze coronatijd wordt telkens weer duidelijk hoe belangrijk beeldvorming is. Terwijl de RIVM-regels het mogelijk maakte om middels de roemruchte anderhalvemeter-maatregelen evengoed nog met grotere groepen kerkgangers bijeen te komen, naar gelang de grootte van het kerkgebouw, was het NOS-item van een kerk in Staphorst die met inachtneming van die regels toch veel kerkgangers binnenliet voldoende om binnen enkele dagen alles terug te schroeven naar ‘een dringend advies’ om de zondagse diensten te beperken tot maximaal 30 mensen.

Schulderkenning

De Protestantse Kerk Nederland kwam dit najaar nadrukkelijk in het nieuws vanwege de schulderkenning richting de Joodse gemeenschap vanwege een veel te passieve houding van de kerken ten opzichte van het klimaat van groeiend antisemitisme voorafgaand en tijdens de Tweede Wereldoorlog: ‘Wij schoten tekort in spreken en in zwijgen, in doen en in laten, in houding en in gedachten’.

Vervolgens ontstond er een stevige discussie over deze schulderkenning. Nabestaanden van verzetsmensen benadrukten dat juist vanuit sommige kerken het verzet tegen de Duitse bezetters georganiseerd werd en dat gestimuleerd werd om Joodse onderduikers te huisvesten. Een houding waarvoor menigeen het hoogste offer, die van het eigen leven, werd gebracht. Ook al werd daar in een enkele zin wel degelijk naar verwezen, de discussie over het nut, de betekenis en vooral de vraag namens wie en richting wie er nu eigenlijk schuld wordt beleden is nog niet verstomd. Dat de interne communicatie over de totstandkoming van deze opmerkelijke schulderkenning 75 jaar na de bevrijding flink tekortschoot wordt door de kerkleiding inmiddels wel erkend.

Deuren sluiten

Niemand die weet wat het op langere termijn betekent dat de kerken zo lang hun deuren helemaal moesten sluiten, of tijdelijk slechts op een kiertje hadden staan, alle online-activiteiten ten spijt. De glazen bol van de Volkskrant wist het deze zomer al wel. De neerwaartse curves van kerkelijke betrokkenheid zou een sprong van tien jaar vooruit gaan maken. Dat zou kunnen. Tegelijkertijd maakt deze periode onverbloemd duidelijk dat ieder mens is aangewezen op een vorm van gemeenschap, persoonlijk kennen en gekend worden, delen en beleven van wat er in het leven toe doet. Bovendien blijkt de ‘maakbare samenleving’ niet maakbaar en is de menselijke kwetsbaarheid het thema achter alle dagelijkse cijfers van besmettingen. De roep om een herijking van waarden die ons samenleven zijn grond geven wordt steeds meer gehoord en gedeeld.

Koning Willem-Alexander

Koning Willem-Alexander benadrukte in zijn kersttoespraak de dragende kracht in het samenleven van uitgesproken universele en dus ook Bijbelse thema’s als zorg voor elkaar, de betekenis van de vergeving en boven alles die van de liefde zoals de apostel Paulus dat zo poëtisch tot uitdrukking bracht in 1 Korintiërs 13. Anders gezegd: de onzekerheid van dit jaar, de gepolariseerde discussie over de maatregelen ter indamming van het virus, de prijs die onvermijdelijk betaald moet worden als mensen zich niet aan de maatregelen houden – dat alles zet de vraag naar de dragende waarden van ons samenleven in een ander en scherper perspectief.

Kersttoespraak 2020 van Koning Willem-Alexander

V. Uit de Wester

Zoals elke levensbeschouwelijke organisatie werden wij in de Westerkerk in Amsterdam einde maart overvallen door het nieuws dat we onze kerkdeuren voorlopig dicht moesten gaan doen. Direct werd wel duidelijk dat we nooit anders zouden kunnen doen dan meebewegen met wat ‘van hogerhand’ werd geadviseerd, ook al hebben we als kerken juridisch gezien de vrijheid om anders te besluiten. Natuurlijk allereerst vanuit het algemene argument van zorg voor het welzijn van iedere bezoeker van de kerk. Maar ook bleek telkens het thema van de solidariteit met zoveel getroffenen in de samenleving een belangrijk gewicht in de schaal van besluitvorming te leggen.

YouTube

Omdat we geen eigen uitzendmogelijkheid hadden zijn we korte filmpjes op YouTube-formaat gaan maken. Het bleek een sterk format om mensen te blijven betrekken bij de kerk en om iets van wat in de Wester ‘Een feest van Woord en Muziek’ heet te kunnen blijven delen. En dat is exemplarisch voor wat er breed in kerken, moskeeën en andere geloofsgemeenschappen gebeurde: heel veel kan nu niet; maar wat kan wel? En hoe kunnen we mensen ondersteunen die nu in een soort verstild vacuüm dreigen te vereenzamen? Een indrukwekkende hoeveelheid van vaak hartverwarmende initiatieven kwam van de grond.

Nieuwe Aarde

Het Bijbels Museum nam het initiatief om de kunstwereld uit te nodigen om te gaan verbeelden wat in die eerste zo verwarrende lockdown zo nadrukkelijk werd gevoeld: het moet aan op een nieuwe manier van samenleven met alles en iedereen op deze wereld. Het visioen van de Openbaring van Johannes werd de inspiratiebron: ‘En ik zag een nieuwe hemel en een nieuwe aarde’.

Expositie Nieuwe Aarde

In het najaar kregen 12 van de maar liefst 261 inzendingen een plek in de Wester. De tentoonstelling werd een plek van ontmoeting, gesprek en inspiratie over de vraag hoe we er als samenleving voor staan en wat ‘de stip op de horizon’ nu eigenlijk is. Fascinerend was de combinatie van kunst, zondagse liturgie (in die fase waren 30 mensen toegestaan), persoonlijk gesprek en de korte filmpjes op YouTube die dat probeerden naar buiten te communiceren.

Kracht van muziek

De bijzondere werking van de muziek kwam in deze tijd op een indringende manier aan het licht. Overal moesten de zalen voor publiek sluiten. Binnen de geldende beperkingen deelden de musici en zangers van de Westerkerk de schoonheid van hun muziek via opnames of livestreams met telkens indrukwekkende ‘kijkcijfers’ als gevolg. Zoals dat op zoveel plekken het geval was.

Die beweging was zowel fascinerend als uitgesproken inspirerend en troostend. Telkens weer moest de vraag worden beantwoord: als dit of dat niet meer kan, wat kan dan wel? En dat deed uiteraard een voortdurend beroep op de creativiteit en inventiviteit. Oftewel, de kracht van de Geest kreeg het telkens voor het zeggen.

Woord van de Wester Kerstnacht 2020

VI. Persoonlijk

Natuurlijk had ik me 2020, het eerste jaar als predikant van de Westerkerk, wel even anders voorgesteld. Het kennismakingstraject met de gemeente werd op het startmoment afgeblazen: we dienden elkaar immers zo min mogelijk tegen te komen. En bij vlagen deelde ik met zoveel van mijn collega’s een zekere moedeloosheid. Wat is een dominee met een grotendeels ‘onzichtbare’ gemeente? Wat is de christelijke kerk als het kloppende hart ervan: de Stille Week en het Paasfeest niet als geloofsgemeenschap gevierd kan worden? Maar gaandeweg lukte het beter om mee te bewegen met wat gaande was.

Creativiteit

En samen met de mensen om me heen zochten en vonden we telkens nieuwe kansen om met mensen in contact te blijven en te spreken over ‘de dingen van het leven’. Op een bepaalde manier herontdekte ik de inspirerende dynamiek van de creativiteit. En daarmee ook een deel van de betekenis van de crisis: in zoveel meer opzichten dan enkel die van de economie moet het roer om. De ‘eenvoudige’ waarden van het leven zoals die van de zorg voor elkaar, het leven in al zijn mooie en verdrietige facetten delen en vieren, die blijken ons mens-zijn te voeden en maken ons gelukkig.

De Verwondering

De uitzending van de aflevering van De Verwondering eind oktober waarin ik van mijn geloofsweg vertelde leverde een stroom aan reacties op. Ik heb mij zeer verbaasd over de persoonlijke toonzetting daarvan. Met een enkeling gaat het gesprek door waarbij het verlangen naar ‘geestelijke grond onder de voeten’ nadrukkelijk voelbaar is.

VII. Tenslotte

In de leegte die nooit leeg werd, maar gevuld met zorg en vragen over de toekomst zijn de tegenstellingen in de internationale, nationale en ook persoonlijke verhoudingen aangescherpt. Telkens ging het met varianten over de vraag naar de waarheid: die van het al dan niet deugen van ‘de ander’, die van de betrouwbaarheid van democratische instituties, de media en de rechterlijke macht, die van de vermeende corrupte samenwerking tussen overheden en de farmaceutische industrie die beiden belang zouden hebben bij het opschalen van het gewicht van het Covid-virus. Het duizelde soms en het verlangen om even niks aan het hoofd te hebben is bij tallozen de belangrijkste drijfveer geworden om zo snel mogelijk weer terug te willen ‘naar normaal’.

Terug naar normaal

In het komende jaar 2021, zo klinkt de verwachting, zal dat dankzij een wereldwijd uitgerolde vaccinatie mogelijk ook kunnen: terug naar normaal. Tegelijkertijd is volkomen duidelijk dat dat in veel opzichten niet meer kan. De aanslag op de ecologische veerkracht van onze planeet verdraagt zulk ‘normaal’ niet langer meer. Het is bijzonder hoopvol dat veel jongeren dat ook inzien en zich afkeren van de doorgeslagen consumptiesamenleving en kiezen voor een soberder levensstijl die draait om de rijkdom van een gezonde verhouding met de natuur en met elkaar.

Waarachtigheid

De kerken hebben de heilige plicht met die boodschap van een radicale ecologische en humane theologie voorop te lopen, bondgenootschappen te sluiten met iedereen die de vrede tussen volken en bevolkingsgroepen, de heelheid van de schepping en de gelijke bejegening van alle mensen zoekt. Bovendien kunnen zij als geloofsgemeenschappen daarin ook met de eigen levensstijl een hoopgevend voorbeeld worden, juist ook met het oog op de inspiratie voor de nieuwe generaties. Anders gezegd: ook hier gaat het om waarheid en waarachtigheid: gaan de kerken en de gelovigen doen wat zij zeggen te geloven: dat we als mensen de heilige opdracht deze wereld te beheren ‘in Gods Naam’?

Chronos en Kairos

In de Bijbel zijn er twee soorten tijd: de ‘chronos’, kortweg de tijd van het klokje, datum, enz. En de ‘kairos’, het aangelegen moment, het momentum, dat tijdsgewricht of dat ogenblik waarin voelbaar wordt dat de tijd aan het kantelen is. De overgang van het ongekend indrukwekkende jaar 2020 naar 2021 is die van de kairos, de tijd die smeekt om een omkeer naar een nieuwe verbondenheid tussen de volken wereldwijd, maar ook die met elkaar in onze samenleving, steden, dorpen en buurten; en niet in de laatst plaats met de van God gegeven schoonheid van de natuur die ons voedt, laat ademhalen en heel ons leven mogelijk maakt.

Ik wens u daarom een heel liefdevol, waarachtig en dus gelukkig nieuwjaar toe!