Proloog

Ik schrijf dit Theologisch Jaaroverzicht einde november. We hebben nog een donkere maand te gaan. Het nieuws, de talkshows, de gesprekken thuis en op het werk: alles draait om de opnieuw uit de hand lopende corona-besmettingscijfers. Met vreugde was ik in de nazomer aan het nieuwe seizoen begonnen vanuit het gevoel dat ‘het gewone leven’ weer min of meer zijn beloop zou gaan krijgen. Maar inmiddels zijn we in de Westerkerk onze plannen voor de kerstvieringen alweer aan het bijstellen en bekruipt mij de angst dat we - net als vorig jaar - wellicht zullen eindigen met een uit te zenden online filmpje. Leuk om te doen, maar het heeft weinig te maken met het met elkaar vieren van de komst van Christus als het goddelijke Licht in onze duisternis.

Ik voel de noodzaak, meer dan ooit, van het schrijven van dit jaaroverzicht. Het gevoel van naderend groot onheil probeer ik te lijf te gaan met het inzoomen op al die mooie en hoopvolle momenten die er natuurlijk ook zijn. Soms lukt dat, vaak niet. Ik schrijf dit overzicht jaarlijks met name voor mezelf, als een poging om zoiets vaags als ‘de tijdgeest’ te duiden. Maar ik ben tegelijkertijd overtuigd van het grotere belang van zo’n duiding. De vraag is hoe achter de gebeurtenissen van dit jaar de beweging van de Geest, dus die van de humaniteit, de zorg voor het kwetsbare, de solidariteit met de kansarme zichtbaar is geworden. Of dat eerder het tegendeel het geval is: dat de geest van zelfverrijking, leugenachtigheid, racisme en discriminatie het samenleven heeft bepaald.

Als ik uitzoom is er feitelijk niks nieuws onder de zon. Zo lang de wereld bestaat, zo lang zijn de krachten van het goede en het kwade met elkaar in conflict. Niet zelden speelt die strijd zich dan ook nog eens in ons hart af. De vraag is of er in 2021 iets van die urgentie van ‘een omkeer naar een nieuwe verbondenheid’ op tal van vlakken gevoeld is wereldwijd tot en met het samenleven in buurten, dorpen en steden in ons eigen land. Is 2021 het jaar geworden van alsmaar scherper wordende contrasten?

I. Wereldwijd

Het is 6 januari, de dag van Driekoningen, het feest dat de machtigen buigen voor de kwetsbaarheid van het pasgeboren van God gezonden kind van Bethlehem. Ik kijk live naar de speech van Donald Trump, aftredend president van de VS, staande op een podium voor het Witte Huis voor een menigte aanhangers. Ik heb ingeschakeld op CNN, omdat ik ergens in mezelf een grote onrust bespeur over wat mogelijk te gebeuren staat. De speech van Trump beneemt me de adem.

Donald Trump werd opgevolgd door Joe Biden.© Flickr

Ik had nooit kunnen denken rechtstreeks getuige te zullen zijn dat de leider van het machtigste land op aarde alle dragende waarden van het democratisch samenleven uit de hoofden en harten van zijn aanhangers zou willen verjagen. Ik heb het nodige gelezen over de opkomst van het nationaalsocialisme in de jaren dertig van de vorige eeuw. Ik parkeer vrijwel elke dag mijn fiets op de plek waar de Duitse overvalwagens ooit remden om de familie Frank uit het Achterhuis te sleuren. En ik zie talloze bezoekers van het Anne Frankhuis stil en aangeslagen dit inmiddels wereldberoemde buurpand van levende herinnering verlaten. Vaak komen ze dan even in de Westerkerk zitten om hun gedachten en emoties te ordenen.

Ja, ik weet heel goed dat de geschiedenis zich nooit een op een herhaalt. Maar op dat moment achter m’n beeldscherm weet ik, vrees ik, dat wat ik zie en hoor ongekende gevolgen zal hebben. De leugens, de ontkenning en doorgaande verdachtmaking van de verkiezingsuitslagen, het niet accepteren van de eigen democratische instituties… het doet zijn werk. De betekenis van de daaropvolgende aanval van de door Trump opgezweepte hordes op het Capitool is inmiddels in alle toonaarden in zijn symboliek beschreven als een groteske en dramatische aanval op het hart van het democratisch samenleven.

Ik probeer te begrijpen hoe het kan dat uitgerekend vooral de witte evangelicalen in de VS, de mensen die elke zondag de liefde van Christus bezingen, en met de Bijbel in de hand getuigen van de waarheid in God, deze evidente leugenaar blijven steunen. Dat zij in hem zelfs een soort door God gezondene zien die weer orde op zaken zal komen brengen. Vooralsnog gaat dit mijn begrip ver te boven, of het moet zo zijn dat bij al die mensen de angst om te verliezen wat zij hebben veel groter is dan wat voorgesteld wordt als geloof. Hoe deze ‘geloofsgenoten’ hun eigen moraliteit te grabbel gooien om de immoraliteit van Trump en de zijnen voor lief te nemen en deze zelfs om te keren in idolatrie - mijn verbeelding laat me in deze volledig in de steek.

Brexit

Die eerste dagen van januari zijn ook de dagen van het definitieve afscheid van het Verenigd Koninkrijk uit de EU. Het wereldwijd om zich heen grijpende nationalisme ligt ook hier ten grondslag aan het buitengewoon moeizame besluit om niet langer in een nauwe verbondenheid met elkaar de problemen van onze tijd te lijf te gaan.

Boris Johnson voltooide de Brexit.© Pippa Fowles (Flickr)

In tal van Europese landen, die van het voormalige Oostblok voorop, maar ook in ons eigen land wordt er weer de trom van ‘eigen volk eerst’ geroerd. Het ‘project’ van een Europa van intensief samenwerkende landen ter wille van de vrede en het welzijn van de volken kraakt en piept. Tegelijkertijd blijft Europa voor talloze wanhopige mensen die op de vlucht zijn voor geweld en uitzichtloosheid de bestemming om wellicht toch een nieuw thuis en een nieuwe toekomst te vinden. Nog nooit eerder hebben zoveel mensen huis en haard moeten verlaten in de hoop op asiel elders als in het afgelopen jaar. De gewaagde woorden van ‘Wir schaffen das’ van de Duitse bondskanselier Angela Merkel in 2015 hebben helaas Europabreed plaatsgemaakt voor ‘Wij besluiten om hekken met scheermesjesdraad aan onze buitengrenzen te plaatsen’.

Namens onze landen duwen patrouilles op de Middellandse Zee bootjes met vluchtelingen terug naar Turkije en Libië. De ‘laatste dictator van Europa’ Loekasjenko van Wit-Rusland en ook president Erdoğan van Turkije gebruiken de zoektocht van talloze mensen naar een veilig bestaan als een politiek drukmiddel richting de Europese landen. De problematiek van miljoenen mensen die op drift zijn geraakt of nog zullen geraken door oorlog en klimaatproblemen kan nooit anders dan in een brede gezamenlijkheid en solidariteit worden opgelost. Met het optrekken een vlijmscherp hek om het eigen nationale erf doen we net alsof we ons comfortabele leven onbekommerd kunnen voortzetten. De prijs van de dehumanisering van ‘de ander’ die om hulp vraagt zal ongekend hoog zijn.

Klimaat- en coronacrisis

De klimaatcrisis beheerste dit jaar alle politieke en maatschappelijke agenda’s. Het Klimaatpanel van de VN kwam in de zomer met een rapport dat in zijn analyses en waarschuwingen nog weer veel verder ging dan alles wat we tot nu al wisten. De klimaatconferentie begin november in Glasgow had de concrete doorbraak moeten worden van de intenties zoals die in ‘Parijs 2015’ zo hoopvol werden afgesproken. Het gebeurde niet. De Britse voorzitter kon zijn tranen niet bedwingen toen op het allerlaatst China en India, en in hun voetsporen zonder twijfel qua gedrag een hele rij andere landen, de slotverklaring zo aanpasten dat zij zich niet verplichten het gebruik van fossiele brandstoffen op korte termijn te verminderen of volledig uit te bannen.

Klimaatconferentie in Glasgow.© Flickr

De parallel met de coronacrisis is duidelijk: beide crises zijn alleen in een wereldwijde samenwerking op te lossen. En natuurlijk botst dat met de trend van opvlammend nationalisme en eigen belang eerst. De rijke landen predikten en beloofden de solidariteit met de arme landen, maar intussen is er van een eerlijke verdeling van de beschikbare vaccins niets terechtgekomen. En dat ondanks alle waarschuwingen van deskundigen dat daarmee de kans op verdere mutatie van het virus en dus een verlenging van de pandemische ellende alleen maar groter wordt. Inmiddels is er een veel besmettelijker mutant die in het zuiden van Afrika rondgaat en inmiddels Europa heeft bereikt.

Immoraliteit van de rijkdom

Ook in ecologische zin bleek dit jaar nog maar weer eens de absurditeit van de verdeling tussen arm en rijk. 'Rijkste 1 procent stoot twee keer zoveel uit als de armste helft', kopte de NOS. Een nieuw spectaculair speeltje voor de rijken met een absurde CO2-uitstoot zijn de in dit jaar in gang gezette commerciële ruimtevluchten. Het is het perverse uitroepteken achter de immoraliteit van de rijkdom. Al lang zijn er de ‘profetische’ waarschuwingen dat het huidige financiële systeem dat kapitaalvermeerdering als doel op zich heeft de wereld uiteindelijk in een ongekende crisis zal storten. Maar de politieke wil om de multinationals en de bedrijven van ‘het grote geld’ te dwingen hun verantwoordelijkheid te nemen blijft doorgaans beperkt tot lippendienst. Het belang van de aandeelhouder blijkt nog steeds groter dan die van de waarde van rechtvaardigheid en zorg voor onze aarde.

De Ever Given blokkeerde het Suezkanaal© Flickr

Tegelijkertijd groeit het besef, zeker bij de jongere generaties, dat de toekomst van onze wereld alleen veiliggesteld kan worden bij een radicale omkeer van de wijze van consumeren, produceren en beleggen, kortom, van onze hele levenswijze. Soms kan dan een op zichzelf staand incident dat inzicht doen groeien. Het vastlopen van het reusachtige containerschip Ever Given in het Suezkanaal met verlate leveringen in Europa als gevolg deed menigeen de vraag stellen: wat zijn we eigenlijk aan het doen om met een maximum aan CO2-uitstoot vaak volkomen overbodige producten uit Zuid-Oost Azië aan te slepen die doorgaans ook nog eens worden gemaakt door mensen die zwaar onderbetaald moeten werken onder erbarmelijke omstandigheden?

Opnieuw laaide het conflict tussen Israël en de Palestijnen op. Israël blijft maar doorgaan met het verder annexeren van Palestijnse grond op de Westelijk Jordaanoever om nieuwe joodse nederzettingen mogelijk te maken, alle internationale afspraken ten spijt. De toekomst van de Palestijnse inwoners van de Gazastrook is hopeloos. Tegelijkertijd blijven de Hamas-machthebbers daar vasthouden aan de doctrine van de vernietiging van de staat Israël en lokken met willekeurige raketbeschietingen telkens nieuwe geweldsreacties van Israël uit. De frustratie en wanhoop van de Palestijnen is groot nu zij zich geïsoleerd voelen omdat steeds meer Arabische landen diplomatieke banden met Israël aanknopen. De vraag is of president Biden van de VS en eigenlijk de hele internationale wereld een nieuw vredesproces op gang weten te brengen. De tijd is er meer dan rijp voor.

Spanning tussen Israël en Palestina.© Flickr

II. Samen Leven

Het kabinet kon half januari uiteindelijk niet anders dan aftreden door wat de toeslagenaffaire is gaan heten. Met behulp van algoritmes filterde de Belastingdienst zogenaamde fraudeurs uit het toeslagensysteem en eenmaal als zodanig aangevinkt bleek het voor de betrokken - veelal eenoudergezinnen met een minimuminkomen en met een niet-Nederlands klinkende achternaam - onmogelijk om het tegendeel te bewijzen en raakten deze mensen door toedoen van de overheid in een diepe en uitzichtloze ellende.

‘Ongekend onrecht’ door de Belastingdienst.© Wikimedia CC

Het was niet alleen de Belastingdienst, ook de politiek en het rechterlijk apparaat tot en met de Raad van State aan toe hielden jarenlang vast aan deze Kafkaiaanse dehumanisering van mensen die door dit overheidsbeleid in de diepste nood waren geraakt. Naar onlangs bleek werden de algoritmes losgelaten op de huishoudens met de lage inkomens. Met terugwerkende kracht is zo’n handelswijze alleen te begrijpen vanuit de ommezwaai naar een cultuur van wantrouwen die tot in de haarvaten van onze samenleving is doorgedrongen. Overigens is ook de onmacht om dit onrecht teniet te doen en de schade van de betrokkenen te vergoeden zodat zij hun leven weer kunnen oppakken ‘indrukwekkend’.

Wantrouwen

Het wantrouwen richting de overheid is dit jaar in steeds scherper wordende bewoordingen tot uiting gebracht als het om de coronamaatregelen ging. De roep tot verplichte vaccinatie voor iedereen enerzijds en die van het protest tegen de aantasting van de persoonlijke vrijheid anderzijds zorgt voor een geest van scherpe polarisatie.

In de Tweede Kamer zijn het de PVV en vooral het Forum voor Democratie die het overheidsbeleid scherp bekritiseren. Maar het FvD van Thierry Baudet gaat inmiddels veel verder. Hij heeft zijn vertrouwen in onze democratische instituties opgezegd en gebruikt het podium van de politiek enkel maar om het zaad van de onvrede te zaaien om zodoende zoveel mogelijk mensen achter zijn idee van een parallelle samenleving te krijgen. Een absoluut dieptepunt vond in de Tweede Kamer plaats toen FvD-woordvoerder Van Houwelingen D66’er Sjoerdsma dreigde met een tribunaal waar hij ooit voor zou moeten verschijnen. Het gedachtegoed van FvD linkt inmiddels voortdurend met extreemrechtse ideologieën van een zuivere staat die zal afrekenen met iedereen die meegewerkt zou hebben aan de totstandkoming van de multiculturele samenleving.

In dit verband is de opening van het namenmonument in Amsterdam met de 102.000 namen van de vooral joodse slachtoffers van de Holocaust van een indrukwekkend en blijvend tegenwicht. 102.000 keer een naam als levend protest tegen een ideologie die gebaseerd is op de angst voor en de haat tegen eenieder die ‘anders’ is, gelooft, denkt, kiest.

Heel Holland bad

De aanslag op Peter R. de Vries en zijn dood schokte ons land en deed iedereen opnieuw beseffen dat de boven- en onderwereld met name in de grote steden inmiddels dwars door elkaar lopen. Het was opvallend hoe overal tussen de dagen van aanslag en overlijden van De Vries het werkwoord ‘bidden’ viel. Heel Holland bad. De open momenten in de Westerkerk waar mensen een kaarsje konden komen aansteken trok honderden mensen die het fijn vonden om op die manier hun gevoelens van meeleven, maar ook van boosheid en verontrusting konden uiten.

De formatie op het Binnenhof duurt voort.© Flickr

De eerder genoemde ‘cultuur van wantrouwen’ lijkt in de politiek stevig verankerd te zijn. De nasleep van de verkiezingen met zijn incidenten en moties van wantrouwen en afkeuring en uiterst moeizame formatiepogingen zijn een accumulatie van onvermogen om het breed beleden adagium van ‘samen de problemen aanpakken’ om te zetten in een pakkende visie met dito beleid. Uiteindelijk zijn het de vier huidige coalitiepartijen die nu al maandenlang aan het onderhandelen zijn. Maar niets wijst erop dat er een stevig vloertje van vertrouwen onder dit mogelijk nieuwe kabinet wordt gelegd. Er ontbreekt bij zo’n beetje alle partijen een samenbindend en dragend verhaal waar de politieke keuzes op geënt kunnen worden.

Zo wordt de politiek een samenraapsel van deelbelangen en is er geen enkel zicht op een einde aan de verdere politieke versplintering. Het is tekenend dat uitgerekend het CDA, als brede volkspartij met zijn rijke christendemocratische traditie, niet meer in staat blijkt te zijn om de waarden van die traditie aansprekend te vertalen naar een solide, geloofwaardige politiek. En feitelijk geldt hetzelfde voor de sociaaldemocratische traditie van de PvdA. Ons land heeft talrijke grote puzzels op te lossen en juist dan komt de vraag naar het vertrouwen en het geloof in de gezamenlijke aanpak op tafel.

III. Geloof en kerk

Het kreeg weinig aandacht in de media, maar bijzonder was het, ook vanuit kerkhistorisch oogpunt, dat Paus Franciscus, de oosters-orthodoxe patriarch Bartholomeus en de Anglicaanse aartsbisschop Justin Welby begin september een gezamenlijke boodschap over het klimaat naar buiten brachten. Hun analyse is scherp: "Technologie geeft nieuwe mogelijkheden voor vooruitgang, maar ook voor het vergaren van ongebreidelde rijkdom. (…) De mensen die het meest te lijden hebben onder de catastrofale gevolgen van het misbruik van de aarde zijn de armste mensen op de planeet, die juist het minst hebben bijgedragen aan die gevolgen”. 

Interreligieuze klimaatviering

‘De aarde roept ons aan’, aldus de drie kerkleiders. Deze zin, waar de aarde als een roepend organisme wordt voorgesteld, werd het inspirerend uitgangspunt voor het ‘Klimaatlied’ dat op 6 november in de Interreligieuze Klimaatviering in de Westerkerk in Amsterdam werd gezongen. Vertegenwoordigers van het jodendom, christendom, islam, hindoeïsme, boeddhisme en humanisme kwamen voorafgaand aan de grote Klimaatmars op 6 november bijeen om met alle diversiteit wel degelijk een eenstemmige boodschap te onderstrepen: wij hebben ‘in Hemelsnaam’ voor de aarde te zorgen om die schoner, veiliger en vredevoller aan de nieuwe generaties door te geven.

Ds. Herman Koetsveld opent de interreligieuze klimaatviering in de Westerkerk.© Westerkerk

De rol van de kerken in deze coronatijd is precair. Enerzijds is er bij herhaling de in de (social) media breed uitgevente verontwaardiging als een kerkelijke gemeente, veelal uit orthodoxe hoek, zich naar de mening van de critici te weinig aantrekt van de coronamaatregelen. Anderzijds is er de grote waardering waarmee de kerken voortdurend met tal van initiatieven proberen om mensen die dreigen te vereenzamen of anderszins hulp nodig hebben op te zoeken en het contact te onderhouden.

Intern zijn er de zorgen wat de prijs zal blijken te zijn van de lange perioden dat de kerkgangers niet bij elkaar konden komen. Ook in de afgelopen maanden toen er nauwelijks meer beperkingen waren, kwam het kerkbezoek nog niet op het niveau van vlak voor de uitbraak van het virus. En uit de moskeeën klinken zelfde geluiden. Tal van kerken schaften apparatuur aan om via livestreams de thuisblijvers en andere geïnteresseerden te kunnen blijven bereiken. Het blijkt voor velen de drempel om kennis te nemen van wat in de kerken gevierd, bezongen en uitgedragen wordt te verlagen. Het is echter nog volstrekt onduidelijk hoe de behoefte aan ‘bedding’ en het verdwijnen van de vanzelfsprekende kerkgang door de coronamaatregelen, de geloofsgemeenschappen zullen doen veranderen.

Religieus complotdenken

In de media verschenen in het najaar berichten over de gevoeligheid voor complotachtige theorieën in orthodoxe, maar vooral evangelische kringen. Er zou een ‘centrale aansturing’ zitten achter het coronabeleid, waarbij profetieën uit de Bijbel, speciaal het boek Openbaring, maar al te vaak werden gebruikt als religieuze motivatie.

Dit soort ideeën kwam ook ter sprake in een inmiddels roemruchte preek van de Rotterdamse collega Paul Visser die hij op 10 oktober in Middelburg hield. Een mediastorm was het gevolg, onder meer vanwege de instemmende reacties van model Doutzen Kroes en FvD-leider Thierry Baudet. Vissers stelling was dat de ‘Great Reset’ van de economische verhoudingen in de wereld waar het World Economic Forum over spreekt direct te linken valt aan de werken van ‘het beest’ (lees: de duivel) uit het laatste Bijbelboek Openbaringen. Daarmee schaarde hij zich in een lange rij predikers die in tijden van crisis menen precies aan te kunnen geven hoe de dramatische Bijbelse visioenen, die aan het einde van de eerste eeuw opgetekend zijn, in de huidige tijd op uitgesproken angstaanjagende manier tot hun vervulling aan het komen zijn. Het is nogal raadselachtig hoe een erudiete man als Paul Visser zich heeft laten meeslepen in dit grotesk opgezette, want langs hemelse lijnen uitgezet complotdenken. Het duurde nogal lang voordat hij inzag dat zijn optreden volkomen uit de bocht van een evenwichtige exegese en hermeneutiek was gevlogen.

Via de Inwendige Zendingsbond waar hij mee verbonden is kwam er uiteindelijk wel een excuus: ‘Ik verwerp iedere vorm van complot-denken. Waar mijn preek vormen van complot-denken in de kaart heeft gespeeld, betreur ik dat zeer en ik neem daar bij deze afstand van. Als ik de suggestie heb gewekt dat we de ernst van COVID-19 kunnen bagatelliseren: dat was allerminst mijn bedoeling. Daarom bied ik mijn excuses aan, aan iedereen die deze preek pijn, verwarring of anderszins schade heeft berokkend. Ik trek er lering uit.

Wat die lering is blijft helaas onvermeld. En ook dat deze preek niet het complotdenken in de kaart heeft gespeeld, maar zelf een griezelige Trumpiaans opgezette complottheorie is, lijkt niet te worden erkend. Evenmin wordt afstand genomen van deze manier van Bijbelgebruik die al zo vaak vergelijkbare schade heeft aangericht bij tallozen door de geschiedenis heen. En dat weet hij, zoals elke theoloog dat weet.

Een opmerkelijk initiatief van de KRO-NCRV kwam er deze zomer rond de door de corona bescheiden opgezette Prideweek om de Westerkerk die week in de kleuren van de regenboog te zetten. Een advertentie met de paginabrede foto van het kleurrijke interieur van de kerk ter onderstreping van de boodschap van acceptatie van mensen uit de LHBTI+ gemeenschap werd in alle grote kranten geplaatst. Op veler verzoek werd de kerk een avond opengesteld om iedereen de gelegenheid te geven ook het sprookjesachtige interieur te kunnen bekijken. Zonder enig programma werd het een drukbezochte en zeer indrukwekkende avond. De geroerde woorden van een oudere man: “Voor het eerst van mijn leven voel ik me totaal door de kerk aanvaard en omarmd.”

IV. Persoonlijk

In de Westerkerk begin ik elke werkdag om 9 uur met een morgengebed bij het Brandend Braambos, een koperen kunstwerk waar waxinelichtjes in kunnen worden gezet. Het is een verbeelding van het verhaal van de Eeuwige die aan Mozes vanuit een brandende woestijnstruik zijn naam ‘Ik ben erbij’ (zie Exodus 3: 14) bekend maakte. Het doet me goed om zo elke dag te beginnen. Want deze tijden drukken zwaar en de verantwoordelijkheid om als kerken op een goede manier te spreken en te handelen, juist nu het er zo op aankomt, is groot. Deze dagelijkse momenten van bezinning, een morgenlied, een stilte, een psalmtekst, een gebed kleuren mijn houding voor de dag. Tegen de polarisatie, het wantrouwen en het online geschreeuw in word ik in de kring van aanwezigen aangesproken om verbondenheid, vertrouwen en dragende woorden te zoeken in de geest van ‘Ik ben erbij’.

Creatieve Schepper

Midden in de zomer kreeg ik het bericht dat een goede vriend van me (56, getrouwd, drie kinderen) een einde aan zijn leven had gemaakt. Een paar maanden eerder was hij met zijn levenslange geheim naar buiten gekomen dat hij homoseksueel was. Afkomstig uit een zwaar reformatorisch milieu bleef de angst voor het goddelijke oordeel hem achtervolgen. Al zijn pogingen om afstand te nemen van dat terneerdrukkende gedachtegoed en dat diepdonkere mensbeeld ten spijt. Een vriendschap van 34 jaar eindigde dramatisch allereerst natuurlijk voor zijn vrouw, kinderen en mensen om hen heen. Wat blijft zijn tal van vragen, met die van ‘waarom heb ik het niet gezien?’ voor mij met stip bovenaan.

Aandacht voor de zaak van LHBT’ers in de Westerkerk.© Herman Koetsveld

Een andere vriendschap, een die zo’n 40 jaar heeft geduurd en met vrolijkheid samen met een groep andere vrienden jaarlijks werd onderhouden, werd plotsklaps beëindigd. Reden: wij hebben ons laten vaccineren en delen niet in de complotachtige theorieën die ten grondslag lag aan hun keuze om zich niet te laten vaccineren. Ook in de persoonlijke levenskring dringt zich dan de scherpe maatschappelijke polarisatie op. Het gaat dan niet meer om de argumenten pro of contra een prikje, het gaat dan om een kennelijk ontstane ‘onoverbrugbare kloof’ in het leven zelf, aldus de verwoording van de vriendschap-opzeggers. Het is een kleine particuliere illustratie van wat in tal van samenlevingsverbanden in het groot ook gaande is – zie de keiharde en uitzichtloze polarisatie inmiddels evoluerend richting regelrechte vijandschap tussen de Republikeinen en Democraten in de VS. Het diep verontrustende in deze ontwikkeling is het beëindigen van het gesprek met de vaststelling ‘te leven in twee werelden’, hetgeen misschien in zekere zin overdrachtelijk waar kan zijn, maar in zijn feitelijkheid onzin is. We leven in één wereld en we zijn inmiddels tot in detail met elkaar verbonden. Of we het leuk vinden of niet.

Het homomonument is de ‘buurman’ van de Westerkerk. Ik heb een tijdje op het spoor gezeten van: zullen we nu eens ophouden om het thema van seksuele diversiteit telkens te benoemen en daarmee te verbijzonderen? Maar ik begrijp nu meer dan ooit dat dat vooralsnog geen optie is. En dat er, zeker ook vanuit de kerken, een eenduidige boodschap moet zijn dat de Schepper uitgesproken creatief is om zichzelf uit te drukken in de veelkleurigheid van mensen en dat in alle opzichten. De hierboven geschetste actie van de KRO-NCRV heeft me om deze reden dan ook extra diep geraakt.

Achterhaalde godsbeelden

De Volzin-lezing van dit jaar werd in het Dominicanenklooster in Huissen gehouden door journalist Fokke Obbema. Hij is na een diepingrijpende ervaring van een hartstilstand de zin en betekenis van het leven gaan onderzoeken en heeft er inmiddels twee prachtige boeken over geschreven. Obbema sprak bijna met jaloerse termen over de religieuze plekken waar de dankbaarheid voor het leven gevierd wordt en waar onze tijdelijkheid en kwetsbaarheid van het leven telkens weer ter sprake komt. Ik vroeg hem nadien naar de drempel om zich niet met zo’n gemeenschap te verbinden, daar waar hij zo uitdrukkelijk de betekenis ervan verwoordde.

Fokke Obbema verzorgde de 12e Volzinlezing.© Ted van Aanholt

Hij zei: ‘Uiteindelijk geloof ik het niet’. Ik vroeg wat er dan niet geloofd kon worden. ‘Dat er zoiets als een Opperwezen bestaat die het over ons leven voor het zeggen heeft’. Ik vertelde dat ik daar ook niet in geloof en dat het ‘Opperwezen’ die van bovenaf al dan niet aan de touwtjes van ons leven trekt een uitvinding van de 18e eeuw is. Dit bijna terloops gevoerde gesprekje houdt mij zeer bezig. Als het voor zo’n open mens als Obbema al zo is, dan zal het voor talloze anderen zo zijn: een gedateerde, inadequate, een al lang ten grave gedragen theologie. Deze niet te vertrouwen verwoording van het Mysterie van ons bestaan vormt mijns inziens de diepere oorzaak van de doorgaande krimp van de kerken: ‘Uiteindelijk geloof ik het niet’.

Ik begrijp het volledig, want voor mijzelf geldt hetzelfde. En dus is er de heilige opdracht te zoeken naar een theologie die recht doet zowel aan dat ‘niet kunnen geloven’ als aan het verlangen naar het vieren van de dankbaarheid en het aangesproken worden op onze kwetsbare, maar zo verantwoordelijke menselijkheid. In mijn rol als voorganger en ‘Dienaar van het Woord’ voel ik me door deze persoonlijke ervaringen, die ook rechtstreeks gelinkt zijn aan de maatschappelijke ontwikkelingen, meer dan ooit geroepen om te blijven zoeken naar de taal die het vertrouwen en de verbondenheid in het samenleven zoekt, de solidariteit met de zwakke in de samenleving benadrukt en de zorg voor de aarde benadrukt. Ik ervaar het als een groot voorrecht dat vanuit de Westerkerk in nauwe samenwerking met de gemeente, kerkenraad en staf te mogen doen.

Epiloog

We gaan aan op het einde van 2021 in een sfeer van ongeduld en onzekerheid en met ‘een hart onrustig, vol van zorgen’ (Psalm 42:3) als we aan de grote problemen van onze tijd denken die er om smeken opgelost te worden. Ik hou mijn hart vast als de hier beschreven tendensen van dit aflopende jaar zich zullen voortzetten, versterken en verscherpen in het nieuwe jaar. Tegelijkertijd geloof ik in de betekenis van crises. Het blijken in de geschiedenis immers altijd de spannende overgangstijden te zijn naar een andere manier van ons tot elkaar, tot de wereld en misschien ook wel tot God te verhouden.

Dan is er dus ook de hoop op en het verlangen naar die nieuwe tijd die daar doorheen zal breken. Vele jongeren gaan ons er al in voor. De contouren die zij voor ogen zien zijn uitgesproken hoopgevend en sluiten naadloos aan bij de Bijbelse visioenen van een ‘nieuwe hemel en een nieuwe aarde’.

Niet het grote geld, maar de zorg voor de natuur en voor wie kwetsbaar is het nieuwe uitgangspunt. Niet de polarisatie met zijn ‘twee werelden’ en het dove gescheld op de ander die anders is zet de toon, maar een open, nieuwsgierige geest hoe we deze aarde eerlijker, veiliger, schoner, vredevoller en een thuis voor ieder mens kunnen maken. Niet het pseudoreligieus opgetuigde nationalisme met zijn groezelige haat tegen ‘die anderen’ krijgt de ruimte, maar de overtuiging dat we in de kleine en grote verbanden afhankelijk geworden zijn van elkaar en dat gegeven tegemoet treden met vertrouwen.

In theologische zin vertrouw ik dat als een beweging van de Geest die dwars door de chaos van de huidige crises wervelt om scheiding te maken tussen duisternis en licht, tussen hopeloos en hoopvol, tussen doodlopend en leven scheppend. Ik wens u, beste lezer, van harte toe om op eigen wijze u te kunnen en willen voegen en bijdragen aan die geestrijke beweging die goddelijk en voluit menselijk tegelijk is. In deze zin: van harte een gezegend nieuwjaar gewenst!