Steeds harder lopen we tegen onze grenzen aan. De prijs voor een ongekende welvaart dreigt onbetaalbaar te worden. Het voortbestaan van onze planeet is in het geding en mensen in de toch al armere delen van onze wereld betalen nu al het gelag van onze oververhitte aanspraken op wat de aarde bieden kan. Toch wordt er nog altijd economische groei gepredikt.

Ook de oorlog in Oekraïne bepaalt ons bij de dreiging van totale vernietiging. En daar zowel de klimaatcrisis als de mogelijkheid van een nucleair Armageddon ontsproten zijn aan menselijk vernuft, kan een pleidooi voor vertrouwen in de mens als naïef overkomen. Toch denk ik dat Martin Luther King gelijk had toen hij zei: “Óf we leren als broeders en zusters samen te leven óf we gaan als idioten ten onder.”

De ondergang van onze planeet is alleen te voorkomen wanneer we leren respectvol samen te leven

dirk van de glind

De ondergang van onze planeet is alleen te voorkomen wanneer we leren respectvol samen te leven. Met oprechte aandacht voor elkaars belangen en intense zorg voor de aarde. Waarachtig samenleven kan niet worden afgedwongen en is alleen mogelijk wanneer we als individuen onze menselijkheid ontwikkelen; wat niet kan zonder vertrouwen in de mens en haar mogelijkheden. Maar juist daaraan heeft het in eeuwen van christelijk geloven vaak ontbroken. Vertrouwen op een god die het dan wel voor ons in orde zal maken, is nu een levensgevaarlijke valse gerustheid waar we vanaf moeten.

Een persoonlijk pleidooi

Ik voer dit pleidooi voor vertrouwen in onze menselijkheid op persoonlijke titel en op grond van wat ik als het wezen van mijn eigen humaniteit beschouw. Niet omdat ik mezelf zo geweldig vind, maar omdat er geen ander kompas is voor integer en authentiek leven.

Uiteraard is mijn kijk op geloven gekleurd door mijn achtergrond en ervaringen. Nog regelmatig maak ik kerkdiensten mee, maar ik voel me er niet altijd meer op mijn plaats. Daarbij overvalt me soms weemoed over een rijk, maar voorbij verleden. Ik zou terug willen naar de tijd dat ik nog met mijn ouders, broers en zussen in de kerkbank zat en God zelf nog via Zijn Woord en Zijn predikant tot ons sprak. Die weemoed is er ook wanneer ik in Frankrijk een oude dorpskerk binnenloop, waar ‘de wolk van gebeden’ weliswaar nog hangt, maar waar de geur van vochtige kalk en het stoffige, sterk verouderde interieur erop wijst dat ook daar tijden voorbij zijn die niet meer zullen terugkeren. Ik ben geen criticus die van buitenaf zijn giftige pijlen op gelovigen richt. Ik ben een diepreligieus gelovende die de pijn ervaart van wat zijn tijd gehad heeft en sterven moet, en ik sterf daar zelf aan mee. Maar niet zonder geloof in opstanding en nieuw leven.

Wankelende zekerheden

Ik ben opgegroeid in een Synodaal Gereformeerd gezin op de Veluwe, in de jaren zestig en zeventig, toen de zuilen waarin de samenleving verdeeld was begonnen in te storten. Er groeide twijfel aan aloude geloofswaarheden en een rapport over de aard van het Schriftgezag wekte grote beroering: was de Bijbel dan toch niet letterlijk Gods Woord? Popmuziek gaf jongeren een eigen stem en voorzag in nieuwe manieren van verbonden en samen zijn, van het delen van idealen en vervoering. Vreemde levensbeschouwelijke werelden gingen open en vooral onder invloeden vanuit het verre Oosten bloeide een nieuwe spiritualiteit op.

Ik weet dat de christelijke naastenliefde geen loze term is. Ik ken vele gelovigen die zich met hart en ziel inzetten voor hun medemensen en een betere wereld

dirk van de glind

Als gelovige ontkwam ik niet aan de keuze me af te sluiten voor al dat andere óf me ervoor open te stellen en te zien waar dat me brengen zou. Het heeft me vele jaren gekost me werkelijk te openen en de consequenties daarvan te aanvaarden. Tijdens de jaren dat ik Levensbeschouwelijke Vorming doceerde in het voortgezet onderwijs, heb ik uitgebreid mogen rondkijken in de schatkamers van de menselijke geest en er rijkdommen gevonden die ik niet meer kwijt wil. Er is in ieder geval méér dan waar ik mee opgroeide.

Verzuurde wijn

Ik weet dat de christelijke naastenliefde geen loze term is. Ik ken vele gelovigen die zich met hart en ziel inzetten voor hun medemensen en een betere wereld. Maar desalniettemin hebben de meeste kerken te maken met een snel afkalvend ledental. Fusies en veranderingen op het gebied van bestuur en exploitatie bieden nog enig soelaas. Vernieuwingen in vieringen en in het benaderen van jongeren hebben hier en daar een voorlopig gunstig effect, maar alles bij elkaar lijkt het op dweilen met de kraan open. Manieren van geloven en kerk zijn die eeuwenlang hebben gewerkt, hebben onherroepelijk hun tijd gehad.

Jezus zei dat oude wijnzakken de spanning van nieuwe wijn niet verdragen. De belegen wijn van oude overtuigingen en gebruiken brengt geen schade toe aan de oude zakken van een reeds lang gevestigde structuur en kerkorde. De redelijk stabiele positie van orthodoxe kerken lijkt dit te bevestigen. Maar deze houding staat vernieuwing in de weg en maakt dat de gelovige zich wel moet terugtrekken in een wereldvreemde en in wezen mensvijandige bubbel.

Het voldoet niet meer oude wijn in nieuwe zakken te presenteren

dirk van de glind

De jonge en verfrissende wijn die Jezus schonk is te lang verpakt geweest in zakken die nu compleet zijn uitgedroogd en op barsten staan. De overjarige wijn heeft een bitterzure smaak gekregen die dorstige zoekers naar zin en betekenis ervan weerhoudt er nog van te drinken. Het optreden van Jezus kan bij velen niet meer als bevrijdend overkomen. Zijn woorden kunnen vaak niet meer als betekenisvol worden verstaan. En dat is zonde.

Christelijk geloven bevindt zich op een breuklijn die tot een kloof zal worden tussen wat geweest is en wat zijn zal. De gelovige die aan beide wil vasthouden, komt terecht in een spagaat die niet vol te houden is. Het voldoet niet meer oude wijn in nieuwe zakken te presenteren. Er is nieuwe wijn nodig. Kwaliteitswijn waarvan het schenken Jezus door de eeuwen heen steeds meer onmogelijk werd gemaakt door een starre dogmatiek, gebaseerd op een radicaal verkeerd uitgangspunt.

Werk aan de wijngaard

Jezus getuigde met zijn optreden indringend van zijn geloof dat er uit een gestorven graankorrel een vruchtdragende aar kan opschieten. Dat de dood nodig kan zijn om nieuw leven mogelijk te maken. Gelovigen van nu hoeven dan ook niet bang te zijn om de bakens van de gevestigde theologie en kerkorde radicaal te verzetten. De kerk mag in vertrouwen sterven, wetende dat er altijd weer jonge loten zullen opschieten die een rijke oogst en een verrassende wijn kunnen opleveren.

Dirk van de Glind: "Theologie, kerk en geloof zijn geen eenduidige begrippen en zijn zeker niet boven iedere twijfel verheven."© Dirk van de Glind

Te lang is geprobeerd om oude wijnranken koste wat het kost in leven te houden. Dat kan op zichzelf lang goed gaan, maar het valt niet te verhinderen dat er door de jaren heen minder druiven aan groeien die ook nog eens kleiner zijn en van mindere kwaliteit. Een goede wijngaardenier durft daarom zijn snoeimes te hanteren en aldus ruimte te scheppen voor nieuw leven met nieuwe mogelijkheden. Er zijn wijnranken die op sterven na dood zijn en dus geen gezonde druiven meer kunnen voortbrengen. Wie ze, misschien met pijn in het hart, durft weg te snoeien, zal ontdekken dat er nieuwe loten opschieten die een verrassende oogst beloven.

Verdorde ranken

Theologie, kerk en geloof zijn geen eenduidige begrippen en zijn zeker niet boven iedere twijfel verheven. Theologische ontwerpen spreken elkaar niet zelden tegen. Kerken kunnen zeer verschillen in opzet, structuur en praktijk. Geloof kent vele gezichten. Wat ik aandraag kan dan ook niet voor elke theologie, voor elke kerk en voor elk geloof in dezelfde mate gelden. Toch zijn er fundamentele overtuigingen die als verdorde ranken iedere theologie, iedere kerk en ieder geloof aangaan. En de repeterende breuk is de prediking van het menselijk onvermogen en tekort dat zich in het DNA van christelijk geloven genesteld heeft en de wijn steeds meer onverteerbaar maakt.

Wil er wijn geschonken worden die leven en vreugde geeft, dan zal de beweging moeten worden ingezet naar een fundamenteel vertrouwen in de mens en zijn mogelijkheden. Een beweging die de kern van christelijk geloven betreft en gelovigen in hun kracht zet voor een betekenisvol leven. In de volgende artikelen in Volzin wil ik deze beweging schetsen voor de belangrijkste terreinen van christelijk geloven.

1 Van theologische onderwerping naar menselijke verantwoordelijkheid

Eeuwenlang heeft de christelijke theologie zich beijverd om de ‘juiste leer’ te stutten en verkondigen. Zichzelf beschouwend als ‘de koningin van de wetenschappen’ heeft ze een in wezen hiërarchisch systeem gecreëerd dat gehoorzaamheid eiste aan haar uitkomsten en aanspraken. Met een beroep op God en Zijn Woord werden mensen niet aangespoord te vertrouwen op het eigen oordeel terwijl dat juist essentieel is voor een volwassen geloof.

2 Van een verstikkende waarheidsclaim naar een verbindende openheid

Zoals de meeste godsdiensten heeft ook het christendom zichzelf gezien en gepresenteerd als de enige juiste. Dat heeft niet alleen tot hoogmoed en onverdraagzaamheid geleid maar ook tot agressie en geweld. Christelijk geloven zal zichzelf moeten leren verstaan als één van de menselijke pogingen te dealen met de grote vragen van het leven, zodat er in gelijkwaardigheid met elkaar gesproken en van elkaar geleerd kan worden.

3 Van een verlammend mensbeeld naar een bevrijdende humaniteit

Nog altijd wordt er uitgegaan van een vrij oppervlakkig negatief mensbeeld dat voorbij gaat aan fundamentele ervaringen en aan psychologische en opvoedkundige inzichten. Een consistent en in de grond positief mensbeeld en de oproep daaraan te beantwoorden is echter nodig voor vitaal en inspirerend christelijk geloven. Zolang dit niet erkend en geleefd wordt, kan christelijk geloven alleen maar een karikatuur van haar oorspronkelijke bedoeling zijn.

4 Van een verheven godenzoon naar een solidaire medemens

De vergoddelijking van Jezus luidde de zondeval van het Christendom in omdat dit dogma een negatief mensbeeld nodig had en bevestigde. Het juridische kader waarin het offer van Christus verkondigd werd, stimuleerde de mens niet tot volwassen verantwoordelijkheid, maar cultiveerde onvolwassen onvermogen en afhankelijkheid   Christelijk geloven zal de focus moeten verleggen van het volgen en aanbidden van Jezus naar het ontwikkelen van authentieke humaniteit.

5 Van een goddelijke almacht naar een uitnodigende, kwetsbare liefde

Het idee van soevereine almacht heeft het uitoefenen van absolute macht gelegitimeerd door hen die claimden in Gods naam op te treden. Hoewel het spreken over God altijd hachelijk is, kan er veilig van worden uitgegaan dat haar wezen eerder kwetsbare, uitnodigende en dienende liefde is.

6 Van het onfeilbare Woord van God naar een bevrijdende oproep tot liefde en menselijkheid

De claim van ‘Gods Woord’ heeft geleid tot de eis van gehoorzaamheid, ook aan hen die zich als dienaren van het Woord en hoeders van de traditie opwierpen. In de Bijbel gaat het echter eerst en vooral om de overgave aan uitnodigende en kwetsbare liefde. En daarmee om de oproep tot universele humaniteit.

7 Van een vervreemdend geloof naar een meer aardse spiritualiteit

Het aloude idee dat de gelovige mens ‘wel in, maar niet ván de wereld is’ heeft niet bijgedragen aan liefde voor de aarde, maar vervreemdend gewerkt met desastreuze gevolgen. Christelijk geloven kan alleen maar relevant zijn wanneer het feit erkend wordt dat de mens niet alleen in de wereld is maar er op alle mogelijke manieren deel vanuit maakt. Want alles en iedereen is zowel organisch als principieel met alles en iedereen verbonden.

8 Van eredienst naar oefening in liefde en menselijkheid

Om serieus werk te kunnen maken van het ontwikkelen van een volwassen, universele humaniteit zijn nieuwe manieren van samenzijn, vieren en inspireren dringend noodzakelijk. En aangezien het ook in andere tradities om menselijkheid en liefde gaat, liggen er in de ontmoeting en dialoog rijke mogelijkheden voor een rijke oogst en een goddelijke wijn. Op het leven!


Dirk van de Glind was docent levensbeschouwelijke Vorming. Hij schrijft en geeft graag lezingen over religie, cultuur, samenleving en zingeving. Voor meer informatie: www.dirkvandeglind.nl.