Christelijk geloven bevindt zich op een breuklijn tussen wat onherroepelijk voorbij is en wat meer dan ooit nodig is. Wil het relevant zijn voor het menselijk bestaan en wil het bijdragen aan herstel en voortbestaan van onze planeet, dan zal de focus verlegd moeten worden van aanbidding en gehoorzaamheid naar de ontwikkeling van universele humaniteit. Dirk van de Glind verkent de diverse aspecten van deze stelling in de collectie Universele humaniteit.

Als docent is me nog wel eens gevraagd of ik wel Bijbelgetrouw les gaf. Aan het einde van een open dag overkwam me dat wel op een erg directe manier. Ik was al aan het opruimen toen een dame nog even het lokaal binnenkwam. “U geeft hier godsdienstonderwijs?” vroeg ze zonder omwegen. “Dan heb ik twee vragen. Is Jezus voor u Gods Zoon?” Ik antwoordde dat het er maar vanaf hing hoe je de woorden ‘God’ en ‘Zoon’ opvatte, maar daar nam ze geen genoegen mee: “U moet er niet omheen draaien, ik wil een helder antwoord!”

“Omdat ik vermoed dat u iets anders bedoelt met Gods Zoon dan dat ik er onder versta, denk ik dat het eerlijker is als ik ‘nee’ zeg,” zei ik met een lichte zucht. Ik wist dat ik al gezakt was voor haar examen. Maar ze gaf me nog een kans: “Is de Bijbel voor u het letterlijke Woord van God?” Weer stond ze geen nuance toe: “Ik heb toch gezegd dat u er niet omheen moet draaien?” “Dan houd ik het ook hier op ‘nee’,” verklaarde ik ongemakkelijk. “Dan weet ik genoeg,” zei ze, “dan geeft u niet Bijbelgetrouw les. Ik wens u nog een fijne avond.” Ze draaide zich om en verliet het lokaal, mij verbijsterd achterlatend.

Ik heb het een keer gewaagd in gesprek te gaan met twee jongemannen die zich bij het station hadden opgesteld met een display met de woorden ‘Wat de Bijbel écht leert!’ Er was een opengeslagen Bijbel te zien die van bovenaf door hemels licht beschenen werd. Ik zei dat het nogal een pretentie was als je deed of je wist wat de Bijbel écht te zeggen had. Als je alleen al bedacht hoeveel kerkelijke richtingen en afsplitsingen van afsplitsingen diezelfde pretentie hadden, dan zou je toch wat bescheidener moeten zijn? Volgens hen was dát nu juist het punt. Als iedereen zich zou houden aan wat de Bijbel écht leert, dan zou er maar één kerk zijn, precies zoals Jezus het gewild had. En juist dáárom stonden zij daar!

Het is deze pretentie die, soms heel direct en bot, soms verhuld of fleurig verpakt, maar altijd op z’n minst latent aanwezig, voor onverdraagzaamheid, verkettering en erger gezorgd heeft: ‘Wij weten wat God wil, want wij weten wat de Bijbel écht zegt en omdat jij dat niet weet, zou je naar ons moeten luisteren. Om je eigen bestwil.’ Het is het hoogmoedig geheven vingertje waar velen het terecht mee gehad hebben.

Het staat in de Bijbel

Toen ik als middelbare scholier eens met een oudere, gelovige man in gesprek was over het Nederlandse kolonialisme, zei hij letterlijk: “We mogen die zwarten gerust een beetje onderdrukken. Er staat immers in de Bijbel dat God Cham vervloekt heeft. En Cham is de aartsvader van de zwarten, dus ik zou me daar niet al te druk om maken.” Ik wist toen nog niet dat hij precies verwoordde wat door theologen bij elkaar gefantaseerd was om, onder de vlag van God, Nederland en Oranje, de slavernij goed te praten.

Uiteindelijk kan elke wezenlijke keuze alleen maar gemaakt worden vanuit het wezen van de eigen humaniteit

dirk van de glind

De slavernij is bepaald niet het enige onrecht dat werd aangericht met een beroep op de Bijbel als het Woord van God, en deze verderfelijke methode behoort nog altijd niet tot het verleden. Toen er een aantal jaren geleden in orthodox Nederland weer eens gediscussieerd werd over de positie van de vrouw in de kerk, lichtte een predikant zijn standpunt toe: “Wij zouden vrouwen misschien wel meer ruimte willen geven, maar we hebben ons nu eenmaal te houden aan het Woord van God.” Soortgelijke, quasi-ruimhartige, vrome praatjes worden er ook ten beste gegeven over de homoseksuele medemens: we begrijpen je wel, maar het Woord van God zegt nu eenmaal…

Dogmatische autoriteit

Dat er door andere gelovigen ándere standpunten worden ingenomen, noopt bij degenen die zichzelf als Bijbelgetrouw beschouwen eerder tot veroordeling dan tot bescheidenheid. Want als de Bijbel het onfeilbare Woord van God is, valt daar uiteraard maar één heldere, allesomvattende visie of theologisch ontwerp aan te ontlenen. En het is zonneklaar dat die alleen in de eigen denominatie ondubbelzinnig verkondigd wordt. Maar wat als deemoedige onderwerping aan God gepresenteerd wordt, krijgt gemakkelijk de kleur van hoogmoed en onbarmhartige dwingelandij.

Wat de vrome christen, die zo graag schermt met het Woord van God, over het hoofd ziet, is zijn eigen, dogmatische bril. Hij zegt dan wel zich aan de Bijbel te houden, maar hij wil er niet aan dat daarbij zijn eigen ideeën, voorkeuren, preoccupaties en oordelen een doorslaggevende rol spelen. Zo lijkt het in ieder geval vrij duidelijk dat een strak gereformeerde mannenbroeder het Bijbelwoord ‘laten uw klederen altijd wit zijn’ niet letterlijk neemt. De Nieuwe Bijbelvertaling maakt het hem bepaald niet gemakkelijker met: ‘Draag altijd vrolijke kleren’. Zou hem gevraagd worden verantwoording af te leggen voor zijn zwarte pak dan zal hij niet ontkomen aan een bepaalde interpretatie waarbij hij andere teksten zwaarder zal laten wegen dan deze. Met zich eenvoudig te beroepen op een letterlijke interpretatie van de Bijbel als Gods Woord komt hij er in ieder geval niet.

Kleinerende autoriteit

Wie de Bijbel alleen verstaan kan binnen vooraf opgezette of opgelegde kaders, loopt het risico dat zij slechts hoort wat zij horen wil en wat zij waarschijnlijk toch al wist. Maar op deze wijze is de Bijbel een afgod geworden, een buiksprekend gouden kalf: ‘Dit zegt God!’

Toen Maarten Luther in 1517 met zijn 95 stellingen de hiërarchische, autoritaire structuur van de kerk hekelde, betekende dat een stap voorwaarts naar gelijkheid en democratie. Met het ‘priesterschap van alle gelovigen’ pleitte hij voor meer zelfstandigheid van de gelovigen die dan ook voortaan zélf de Bijbel zouden moeten kunnen lezen. Maar zijn Sola Scriptura ontaardde algauw in een andere vorm van dogmatische vooringenomenheid en geestelijke dictatuur. Treffend is de Bijbel ‘de papieren paus’ genoemd. En deze paus werd ondersteund door theologen die de leer van de eigen denominatie zo dwingend definieerden dat de Bijbel alleen nog binnen die kaders gelezen kon worden. Met als netto resultaat dat de gelovige weer niet gestimuleerd werd op eigen benen te staan, maar zich te verschansen in de eigen waarheid die ‘Bijbelgetrouw’ gepresenteerd werd als de wil van God.

Het dogmatische wantrouwen in de mens en haar mogelijkheden zit gevaarlijk diep

dirk van de glind

In christelijke kringen hebben ‘de dienaren van het Woord’ eeuwenlang in hoog aanzien gestaan. Zij verkondigden (!) het Woord van God vanaf de kansel, de preek symbolisch op de opengeslagen Bijbel als het onwrikbare fundament van hun missie. Zij kenden bovendien de talen waarin Gods Woorden in het heilige land waren geopenbaard. En nog altijd is het idee springlevend dat Gods Woord de mens moet worden aangezegd, van buitenaf, van bóvenaf. Maar God kan niet verkondigd worden. God kan misschien alleen maar “opgegraven worden in geteisterde harten” (Etty Hillesum, 1914-1943).

De Bijbel is vaak misbruikt om afhankelijkheid, onvermogen en schuld aan te praten en gehoorzaamheid af te dwingen. Maar ik geloof dat het er in de Bijbel nou juist om gaat de mens te helpen vertrouwen in het wezen van de eigen humaniteit. In de woorden van Karen Armstrong (1944): “De kunst van de heilige geschriften was bedoeld om een radicale verandering teweeg te brengen bij wie ze bestudeerde, niet om een goddelijke bekrachtiging te geven aan de eigen beperkte opvattingen.”

Van autoriteit naar integriteit

Wie zijn standpunt verdedigt met “Het staat in de Bijbel”, zou moeten zeggen: “Zo verstá ik de Bijbel.” Dat mag hoogmoedig lijken, maar het kan simpelweg niet anders omdat je nooit aan je eigen oordeel ontsnappen kunt. Wie zegt gehoorzaam te willen leven aan ‘het Woord van God’ kan dat immers alleen maar betekenisvol doen als het om een bewuste keuze gaat.

Uiteindelijk kan elke wezenlijke keuze alleen maar gemaakt worden vanuit het wezen van de eigen humaniteit; vanuit datgene dus wat je als mens diep van binnen als wáár ervaart. Integer mens zijn betekent dat je van daaruit leeft en je rug recht houdt als je gevraagd wordt mee te gaan in iets waar je niet in mee kúnt. Het betekent zelfs dat je ‘nee’ zult moeten zeggen als je gevraagd wordt een ‘gebod van God’ te gehoorzamen dat indruist tegen wat je van binnenuit heilig is.

Religies zie ik als menselijke pogingen te dealen met de grote vragen van het leven

dirk van de glind

Socrates heeft gezegd dat een leraar geen vatenvuller moet zijn, maar een verloskundige die de leerling stimuleert dat wat zij in zich draagt geboren te laten worden. Dat doet denken aan de woorden die Mozes het volk voorhield: “Het is niet in de hemel(!), niet aan de overkant van de zee. Maar het is zeer dicht bij je, in je mond en in je hart.” Het is veelzeggend dat het volgens de vertalers van de NBV2004 toch van buitenaf moet komen: “Nee, die geboden zijn heel dicht bij je, je kunt ze in je opnemen en ze je eigen maken.” Terecht is dit in de herziene vertaling rechtgezet.

Het dogmatische wantrouwen in de mens en haar mogelijkheden zit echter gevaarlijk diep. Etty Hillesum zag dat ook: Zo leven dus de mensen. Ze gebruiken de anderen om zichzelf van iets te laten overtuigen, waaraan ze in hun hart niet geloven. Je zoekt dan in de anderen een instrument om de eigen innerlijke stem te overschreeuwen. Als iedereen toch maar wat meer zou luisteren naar zijn eigen innerlijke stem, als iedereen zou proberen er een te laten opklinken in zichzelf, dan zou er een hoop chaos minder zijn.”

Het Oude Boek van Liefde

Religies zie ik als menselijke pogingen te dealen met de grote vragen van het leven. We hoeven elkaar dus niet te overtuigen van ons grote gelijk, en al helemaal niet te vuur en te zwaard. We kunnen open zijn naar elkaar in gelijkwaardigheid en van elkaar leren.

Op dezelfde manier zie ik de Bijbel als een boek van ménsen, waarin een grote rijkdom aan levenswijsheid, inzichten en vermoedens verzameld is. Ik ben de stem van liefde gaan verstaan die eruit opklinkt en ben de mensen dankbaar die eraan hebben gewerkt: de zieners en de dromers, de mensen die hunkerden naar gerechtigheid en wilden bouwen aan een betere wereld, degenen die het aandurfden te vertrouwen op de zachte krachten van liefde en mededogen.

De grondtaal van het Oude Boek is niet Hebreeuws of Grieks, maar die van de humaniteit, een taal die op alle theologische opleidingen eerst en vooral geleerd zou moeten worden

dirk van de glind

Maar niet alles dat erin geschreven staat is even waar. Zo zegt Mozes na de geschiedenis met het gouden kalf: “Dit zegt de heer, de god van Israël: gord je zwaard om, jullie allemaal, doorkruis het kamp in de volle lengte en breedte en dood iedereen die je tegenkomt, al is het je broer, vriend of verwant. De levieten deden wat Mozes hun had opgedragen, en zo kwamen er die dag ongeveer drieduizend Israëlieten om.”

Wie de Bijbel als het letterlijke Woord van God ziet, heeft hier een groot probleem. Wie het ziet als een boek van ménsen, kan in deze tekst een waarschuwing lezen tegen dweperij en gewelddadige godsdienstijver.

Augustinus (354-430) pleitte voor liefde als leidraad bij het lezen van de Bijbel: We moeten mediteren over wat we lezen tot er een interpretatie ontdekt kan worden die ervoor zorgt dat de liefde regeert. Wie de goddelijke schriften of enig deel ervan begrijpt op een manier die de tweezijdige liefde voor God en onze naaste niet opbouwt, begrijpt er niets van. Wie er een les in vindt die nuttig is voor de opbouw van liefde, hoewel hij niet zegt wat de schrijver ervan wellicht op die plaats bedoeld had, is niet misleid.”

Het kan helpen bij het lezen van de Bijbel voor de godsnaam ‘Liefde’ in te vullen. ‘Liefde zei: dood iedereen!’ kan niet kloppen. Maar ‘Liefde zei: er moet licht zijn,’ dat klopt!

Graag noem ik de Bijbel ‘Het Oude Boek van Liefde’. Oud in de zin van wijs en eerbiedwaardig. En Liefde in de betekenis van Liefde die ik als de grond en het wezen van mijn humaniteit ervaar. Zoveel groter dan ik zelf ben, maar toch fluisterend en wenkend in mijn ziel om een antwoord. De grondtaal van het Oude Boek is dan ook niet Hebreeuws of Grieks, maar die van de humaniteit, een taal die op alle theologische opleidingen eerst en vooral geleerd zou moeten worden.

Net zoals het Oude Boek van Liefde zelf uit meerdere boeken bestaat, zo is het op zijn beurt een deel van een groter boek. Dat ‘Boek van Liefde voor Alle Mensen’ omvat alle wijsheidstradities met teksten van liefde en oproepen tot menselijkheid. Het is een boek waarin we zelf voorkomen en dat we delen met allen met wie we onze planeet bewonen. En het is bovendien een boek waaraan nog steeds teksten worden toegevoegd.

Als licht op je pad

Een bekende tekst uit het Oude Boek van Liefde vat de oproep tot humaniteit die het in wezen is, goed samen: “Uw woord is een lamp voor mijn voet en een licht op mijn pad.” Niet de lamp en niet het enige licht, maar bescheiden en realistisch: een lamp en een licht. Niet voor de voeten van Jezus en niet voor het pad van de dogmatiek, maar voor mijn voet en voor mijn pad. Het Oude Boek van Liefde kan helpen de éigen weg te kiezen – de enige die er werkelijk toe doet.

“Beluister wat er opstijgt uit jezelf. Veel van wat je doet is toch imitatie of ingebeelde plicht of valse voorstellingen van wat een mens moet zijn. De enige zekerheid over hoe je moet leven en wat je moet doen, kan toch alleen maar opstijgen uit die bronnen, die daar bij jezelf in de diepte borrelen.” Aldus Etty Hillesum in het Boek van Liefde voor Alle Mensen.

Dirk van de Glind was docent Levensbeschouwelijke Vorming. Hij schrijft en geeft lezingen over religie, cultuur, samenleving en zingeving. Hij is auteur van onder andere Het lef om op te staan, de Bijbel zonder brome praatjes.

De complete Volzin-serie ‘Van geloven naar vertrouwen’ van Dirk van de Glind is hier te lezen. Voor meer informatie over Dirk van de Glind: zie www.dirkvandeglind.nl.