Vroeger was pelgrimeren voornamelijk een religieus gebeuren. Anno 2022 kan pelgrimeren ook een volstrekt andere betekenis hebben. In de collectie Moderne Pelgrims vertellen pelgrims over hun bijzondere ervaringen en inzichten.

Azzouzi werkt bij de gemeente Rotterdam als beleidsmedewerker Veiligheid en probeert op deze manier bij te dragen aan een samenleving waarin polarisatie niet de overhand krijgt. Ik spreek Azzouzi bij haar thuis in Rotterdam, waar werkuren en privé-uren dwars door elkaar heen lopen. Het ene uur zit ze in een zoom-vergadering, het andere uur zorgt ze voor haar kinderen. Haar mens- en wereldbeeld is al vroeg gevormd door de islam. Op jonge leeftijd (19) besloot Azzouzi naar Mekka af te reizen voor de islamitische pelgrimstocht.

Je hebt een islamitische opvoeding gehad. Kun je daar iets over vertellen?

“Mijn ouders zijn zich altijd erg bewust geweest van de rol van de islam in onze opvoeding. Ze wilden dat ik Arabisch kon schrijven en lezen, om zo ook de Koran te kunnen lezen. Ik herinner me dat mijn moeder altijd islamitische verhalen voorlas over de profeten. Ik ging naar de Koranschool om de Koran uit mijn hoofd te leren. Toen ik rond mijn zestiende besloot om een hoofddoek te gaan dragen zeiden mijn ouders: ‘Moet dat echt?’

Mijn moeder droeg wel een hoofddoek, maar dat was meer cultureel gedreven. Ik droeg altijd een hoofddoek als er mannelijke familieleden, zoals mijn zwager en mijn neef, op bezoek kwamen. Maar mijn moeder zei dan: ‘Bij familie hoeft dat niet.’ In theologisch opzicht vond ik dat het wel altijd moest. Zij droeg de hoofddoek meer als een tulband, terwijl ik met de hoofddoek mijn hoofd, nek en boezem bedeke. Dat waren in het begin wel interessante gesprekken!”

Je bent ook op jonge leeftijd voor het eerst naar Mekka gegaan.

“Ja, ik was negentien jaar oud toen ik voor het eerst de oemrah deed, de ingekorte of kleine bedevaart, en ik weet nog goed dat mijn oma uit Marokko huilend aan de telefoon hing. Ze wilde niet dat ik al op zo’n jonge leeftijd al naar Mekka zou gaan, want dan zou vast niemand meer met me willen trouwen! Ze was bang dat ik het geloof veel te serieus zou nemen. Want je gaat pas rond je levenseinde naar Mekka, niet als je jong bent.”

Alia Azzouzi© Enis Odaci

Het is best bijzonder dat je op zo’n jonge leeftijd weet waar je religieus staat en de innerlijke religieuze stem volgt. Waar komt dat vandaan?

“Ik vond toen al religie iets te belangrijk om het van horen zeggen te laten afhangen. Toen ik de hoofddoek begon te dragen vroeg een klasgenoot mij of ik dan ook vijf keer per dag bad. ‘Nee, eigenlijk niet’, zei ik. Ik weet nog precies wat hij zei: ‘Dus jij draagt wél een hoofddoek maar bidt niet vijf keer per dag? Dat is toch helemaal de omgekeerde volgorde!’ en hij heeft mij vervolgens zo hard uitgelachen dat ik daar heel goed over nagedacht heb. Wat is de kern van mijn geloof? Wat is er meer buiten de uiterlijkheden? Dit, terwijl mijn ouders ook altijd de nadruk legden op het gebed, maar toen deze klasgenoot het zei, kwam het pas echt binnen. Soms heb je een andere stem dan die van je ouders nodig om iets in te zien.”

Vijf zuilen van de islam

De ‘vijf zuilen van de islam’ is de verzamelterm die gebruikt wordt voor de vijf meest fundamentele religieuze verplichtingen van elke moslim onder de heilige wetten van de islam. Elke vrome moslim onderhoudt voor zover mogelijk trouw deze verplichtingen, omdat ze essentieel worden geacht om God te behagen:

  • De geloofsbelijdenis (sjahada)
  • De rituele gebeden (salaat)
  • Het geven van aalmoezen (zakaat)
  • Het vasten tijdens Ramadan (saum)
  • De pelgrimstocht naar Mekka (hadj)

Wat betekenen de vijf zuilen van de islam voor jou?

“Voor mij zijn de vijf zuilen een persoonlijke wet, maar niet op een manier dat andere interpretaties niet mogelijk zijn. Ik geloof in de barmhartigheid en de liefde van God, die verder kijkt dan de vraag of ik heel precies voldoe aan alle voorschriften die in de islam bestaan. Ik geloof dat er veel ruimte is voor beweging. Voor mij zijn de vijf zuilen ook ankerpunten voor mijn gezin. We proberen bijvoorbeeld samen te bidden, maar het zal altijd meer moeten zijn dan een af te vinken ritueel. Ik probeer er een steeds terugkerend moment van meditatie, bezinning en een persoonlijk moment met God van te maken.”

Hoe vaak heb je de hadj verricht?

“Ik ben drie keer in Mekka geweest. De eerste keer was ik 19 voor de oemrah, in 2012 ben ik voor de hadj geweest en in 2016 nog een keer voor de oemrah. Voor mij stond de bedevaart helemaal in het teken van de vervolmaking van de vijf zuilen. Waarom zou ik de bedevaart als laatste zuil uitstellen? Omdat mensen zeggen dat het alleen is voor mensen die in de laatste fase van hun leven verkeren? Je weet nooit wanneer mensen hun laatste adem uitblazen. Dan kun je maar beter de hadj eerder in je leven doen. Het is dan geen eindpunt, maar een beginpunt.

De Kaäba
De Kaäba, volgens de Koran gebouwd door Abraham en zijn zoon Ismaël en door profeet Mohammed opnieuw ingesteld als gebedsrichting voor moslims.© Flickr

God vergeeft in mijn beleving voortdurend onze kleine en grotere dagelijkse zonden, barmhartig als Hij is – van gebed tot gebed, van vastenmaand tot vastenmaand, van de ene aalmoes tot de volgende aalmoes. Er zijn zoveel momenten van vergeving dat de bedevaart die functie helemaal niet exclusief hoeft te vervullen. Ik zag de hadj juist als een manier om meer diepgang, binding en standvastigheid te krijgen.”

Waarom gaat een islamitische pelgrim naar Mekka?

“In tegenstelling tot wat veel mensen denken staat bij de bedevaart niet Mohammed centraal, maar Abraham (Ibrahim). De moslim reist naar Mekka in navolging van de profeet Abraham, die met zijn zoon Ismaël de Kaäba heeft gebouwd. Voor mij ligt daarin een wijsheid die mensen uit de hele wereld met elkaar verbindt. Waarom zegt God: ‘Kom uit de hele wereld, kom uit China, kom uit Mexico, en wees allemaal op precies dezelfde dag op precies dezelfde plek bij elkaar’?

Ik besefte toen ik om mij heen keek, dat ik niet het middelpunt van de wereld ben. Hoe ik me gedraag, hoe ik mij kleed, hoe ik mijn religie invul, dat is allemaal niet de ultieme waarheid. Het was enorm indrukwekkend om die mensenmassa te ervaren en alle diversiteit te zien die daarbij hoort.”

De drukte, de massa, die ik op televisie en op foto’s zie, is best intimiderend.

“Ja, het is echt zo druk. Na mijn bedevaart in 2012 heb ik meegewerkt aan de hadj-tentoonstelling in Museum Volkenkunde in Leiden. Ik kwam bij het verzamelen van cijfers erachter dat 2012 het drukste jaar ooit is geweest, met bijna 3,5 miljoen pelgrims. Ik heb die drukte en de massaliteit van alles ook zo ervaren. Wat me ook is bijgebleven: de trance waarin mensen verkeren, een totale focus op de rituelen. Maar ook de aantrekkingskracht van de Kaäba, het bouwwerk dat hoog boven je uittorent.

Wat me ook is bijgebleven: de trance waarin mensen verkeren, een totale focus op de rituelen

alia azzouzi

Je ziet mensen uit alle windstreken komen en ook van alle verschillende islamitische stromingen, maar niemand loopt een andere kant op tijdens de rondgang en niemand heeft een andere mening over wat jij moet dragen. Maar buiten de omgeving van de Kaäba zie je de diversiteit weer in alle kleuren terug. Niet voor niets staat er in de Koran een vers dat zegt: ‘God heeft jullie in verschillende volkeren en stammen gemaakt, zodat jullie elkaar leren kennen.’ Als er één plek op aarde is waar dat vers tot leven komt is het wel tijdens de hadj.”

Was er tijdens de bedevaart een moment waarop je diep geraakt werd?

“Ik denk dan toch aan het moment waarop je de emoties van de mensen ziet, een gevoel van extase en totale overgave, wanneer ze voor het eerst de zwarte kubus zien. Bij de ingang zou je even aan de zijkant moeten staan om te zien wat er gebeurt als mensen die omgeving betreden. Dat is magisch, ik krijg er weer kippenvel van. Je ziet een gevoel van verrukking, ze ontstijgen zichzelf, en je ziet wat ze denken: 'Is het werkelijk zo dat ik eindelijk bij het huis van God sta? De plek waar de profeten zijn geweest, waar alles waar ik in geloof samenkomt?’”

Maar je bent niet als een ander mens thuisgekomen, nietwaar?

“Ik kwam vooral moe thuis! De hadj zelf duurt vijf dagen, maar meestal ben je er twee of drie weken en ik geloof eerlijk gezegd niet dat je na vijf dagen rituelen beoefenen een heel ander mens wordt. Ik ben blij voor mensen die dat wel zo ervaren, maar ik geloof dat de vijf zuilen niet voor niets zo opgebouwd zijn dat ze een variërende tussentijd hebben."

Deze tekst is een kort fragment van een uitgebreider interview. Het gehele interview is te lezen in het boek Moderne Pelgrims of te downloaden als geïllustreerd artikel in VOLZIN magazine.

Alia Azzouzi (1980) werkt als beleidsadviseur Veiligheid bij de gemeente Rotterdam. Ze is gehuwd en moeder van twee kinderen. Azzouzi is onder andere bestuurslid geweest van Stichting Al Nisa, een van de eerste moslimvrouwen-organisaties in Nederland.