In de serie Ontmoetingen in conflictgebied vertelt theoloog en journalist Remco van Mulligen over zijn ervaringen in Palestina en Israël. Hoe en waar komen christenen en moslims met elkaar in contact? Tijdens zijn verblijf in Israël wil hij leren hoe ontmoeting tussen mensen van beide religies in de praktijk verloopt op een plek waar dit vaak spannend is.

“Het concept van interreligieuze dialoog werkt niet, is verkeerd en schadelijk.” Rifat Kassis laat er geen gras over groeien. Direct aan het begin van ons gesprek maakt hij deze opmerking, die hij vervolgens uitgebreid toelicht.

“Dialoog is bedoeld voor twee gescheiden, verschillende gemeenschappen. Je gaat in gesprek met de ander - een vijand, of een vreemde. Als je dit concept gaat toepassen op christenen en moslims in Palestina, maakt het dus óf ons christenen, óf moslims tot vreemden in eigen land. Alsof we elkaar nu pas leren kennen.

Moslims en christenen hebben de laatste vijftienhonderd jaar samengeleefd zonder dat er noodzaak was voor een “dialoog”. We leven en werken samen, er waren zelfs interreligieuze huwelijken. Hier in Beit Sahour zijn er meerdere grote families met zowel moslims als christenen.”

Kassis is christen. Als activist geniet hij onder Palestijnen grote bekendheid. Israël arresteerde hem meermalen vanwege zijn strijd voor burger- en mensenrechten voor zijn volk.

Daarnaast is Rifat Kassis een van de auteurs van de verklaring Kairos Palestina, die in 2009 verscheen. Het is een oproep van kerkelijke leiders aan het Westen: zie ons in onze extreem moeilijke situatie, bestrijd het onrecht dat ons wordt aangedaan. Het document riep weinig reacties op onder grote Europese kerken. Ook de Protestantse Kerk in Nederland en de Rooms-Katholieke Kerk deden er weinig mee.

Vluchtelingenkampen

De dag waarop ik Rifat Kassis ontmoet begint met een reis naar Jeruzalem. Checkpoint 300 was opvallend rustig. Gewoonlijk is het hier ‘s morgens druk met forenzen: Palestijnen die in Bethlehem wonen en in Jeruzalem werken. Nu was er bijna niemand. Moeiteloos ging ik door het stelsel van gangen, met allerlei poortjes en metaaldetectoren.

Palestijnen houden de adem in. In korte tijd vonden er in Israël drie aanslagen plaats, met elf doden als gevolg. Op deze ochtend is er een vierde aanval: een Palestijnse twintiger steekt in een Israëlische bus een kolonist neer met een schroevendraaier. Het gebeurt bij de bushalte bij Neve Daniel, de nederzetting waar ik een halve dag eerder zelf nog de bus had genomen.

De gangen in Checkpoint 300 zijn 's morgens rustig. Veel Palestijnen lijken het vanwege de recente aanslagen niet aan te durven om naar Jeruzalem te reizen.© Remco van Mulligen

Israël reageert die ochtend door Hebron Road, de belangrijkste verkeersader in Bethlehem, af te sluiten. En dus kiezen veel Palestijnen ervoor om maar een dag thuis te blijven en zich niet in Jeruzalem te wagen.

Als ik weer terugkeer in Bethlehem, neem ik een taxi naar de YMCA in Beit Sahour, waar Rifat Kassis op me wacht. De chauffeur houdt een bevlogen verhaal over het lot van de Palestijnen. Westerse toeristen moeten het bij hem ontgelden. “Ze willen Hebron niet zien, ze willen de vluchtelingenkampen niet zien. Ik vervoer ze naar de Geboortekerk en dat is dat.”

Zijn kritiek is terecht en ik antwoord begripvol. Dan vervolgt hij, vuriger: “Ik kan je meenemen naar een vluchtelingenkamp. Wij taxichauffeurs verdienen heel weinig geld. Dus dan help je mij en je leert iets over Palestijnen.”

Als ik antwoord dat ik echt een afspraak heb die ik moet halen, gromt hij. Hij zet me af bij de YMCA en rijdt snel verder. Ik heb zijn vooroordeel over westerlingen alleen maar bevestigd, vrees ik.

Veilige haven

Ook met Rifat Kassis praat ik veel over het Westen. “Jullie in Europa hebben dialoog nodig.” In Nederland is de islam betrekkelijk nieuw, vaak via migratie gearriveerd. Moslims en christenen zijn inderdaad vaak vreemden voor elkaar.

Toch is ook Beit Sahour anders dan vroeger, vertelt Kassis. “We hebben instroom van nieuwe soorten religies. Ze hebben dezelfde titels - christendom, islam, jodendom - maar een volledig andere inhoud. Misschien zelfs andere goden. ISIS is nieuw. De Joodse kolonisten, fanatici, extremisten, terroristen zijn nieuw. Ze voeren een etnische zuivering uit. En christelijke evangelicals, zionisten, conservatieven gaan de concurrentie aan met de franciscanen en protestanten.”

Dat zet de situatie onder spanning, stelt Kassis. Honderd jaar geleden was het in Palestina echt anders. “Armeniërs, Tsjetsjenen, Joden, iedereen die op de vlucht was voor vervolging vond hier een veilige haven. Waarom? Omdat religie in Palestina niet beïnvloed is door de staat.”

Sinds ik aan het begin van ons gesprek de term “interreligieuze dialoog” liet vallen en kort vertelde hoe ik als theoloog geboeid ben door Franciscus van Assisi’s ontmoeting met sultan Malik al-Kamil, is Kassis niet meer te stoppen. Zijn verhaal komt van diep. Op vriendelijke en gedecideerde wijze vertelt hij wat hij op zijn hart heeft. Intussen nip ik wat van de Palestijnse koffie die hij me heeft geserveerd.

“Dialoog is dus een westers concept”, vat Kassis samen. En naar het Westen kijkt hij kritisch. “In Palestina is er nooit een noodzaak voor dialoog geweest. Maar in het Westen word ik direct geïdentificeerd als de ander en ook als moslim. Dan komt dat concept om de hoek: we moeten dialoog voeren met die man.”

Bubbels

Maar is dialoog niet juist zinvol nu Palestina en Israël geconfronteerd worden met extremisten onder Joden, christenen en moslims? De samenleving lijkt veel meer gepolariseerd dan voorheen. Sommige groepen zullen daadwerkelijk vreemden voor elkaar zijn.

Kassis gelooft nog steeds niet dat interreligieuze dialoog daar de oplossing voor is. “We hebben hier tegenwoordig privéscholen voor christenen. Die zijn duur. De arme christenen en de moslims zitten op staatsscholen. Vroeger gingen alle kinderen naar dezelfde scholen. Een dialoog achter gesloten deuren heeft weinig impact. Wat wij moeten doen als gemeenschap, is kansen creëren om samen te leven. We moeten kansen vinden om samen te zijn. We zijn geen vreemden voor elkaar. Palestina is één staat met twee religies.”

Christenen leven in Bethlehem in bubbels, vertelde Yousef Khouri van Bethlehem Bible College me. Kassis erkent dat dit een risico is. “Als dat zo doorgaat, zullen steeds meer christenen vertrekken. De enige garantie voor onze blijvende aanwezigheid is onze interactie met de rest van de samenleving. Ik ben betrokken bij een nieuw project, dat heet: “Elkaar ontmoeten in Beit Sahour”. We moeten beseffen dat onze veiligheid verbonden is aan die van moslims.”

Lutherse leider

Enkele dagen voor mijn ontmoeting met Kassis waren er in de Westelijke Jordaanoever gemeenteraadsverkiezingen. Kassis was kandidaat voor het burgemeesterschap van Beit Sahour. Zijn lijst kreeg echter onvoldoende stemmen.

Ook politiek gezien leven Palestijnen meer dan vroeger in hun eigen bubbel. “In 1972 koos Beit Sahour nog een moslim als burgemeester, terwijl christenen er een meerderheid zijn. Hij was een goede man en verdiende het om gekozen te worden. In 1956 koos de net opgerichte vrouwenvakbond een leider die luthers was en ook nog eens vluchteling.

Vandaag is het anders. Het is ondenkbaar dat mensen nu zouden kiezen voor iemand van buiten de gemeenschap als leider. Ik ben lutheraan en Beit Sahour vond het moeilijk op een lutheraan te stemmen in plaats van op de orthodoxe kandidaat. Mensen stemmen op hun neven en ooms.”

Politiek gezien pleit Kassis voor één samenleving, één land en dus geen tweestatenoplossing. “Dat is meer menselijk.” De grondbeginselen voor dat ene land kunnen volgens hem gebaseerd zijn op de Palestijnse traditie als vluchthaven voor vervolgde minderheden. “Als we zonder zionisme en zonder bezetting doorgaan, blijft Palestina een veilige haven. Er komt dan alleen nog een grote hoeveelheid Joden bij.”

George Nassar van Tent of Nations zei heel stellig dat het Israëlische conflict in een dag opgelost kan zijn, als de VS de geldkraan dichtdraait. Kassis beaamt dat. “En als andere landen hun blinde loyaliteit aan Israël stoppen. Tegenwoordig noemen ze critici van Israël antisemieten. Dat helpt niet.”

Apartheid

Kassis vreest dat Israël in de toekomst een “nieuw Oekraïne” zal worden. Hij legt uit wat hij met die vergelijking bedoelt. Het Westen breidde zich steeds verder uit richting Rusland. Ook Oekraïne trok meer naar het Westen toe, inclusief de mogelijkheid van toetreding tot de NAVO en de EU. “Op diezelfde manier heeft het Westen Israël gecreëerd in de Arabische wereld. Als Israël blijft doen alsof het een Europees land is, zal het vroeg of laat te maken krijgen met verdrijving.”

Dan trekt Kassis de vergelijking nog een stap verder door. “In één dag tijd heeft Europa BDS (boycot, desinvestering en sancties, red.) doorgevoerd richting Rusland. Terwijl ze tegelijk Israël laten doorgaan met etnische zuiveringen.”

BDS ligt in Europa extreem gevoelig. Streven naar een boycot van Israël of zelfs sancties tegen dat land, wordt snel “antisemitisme” genoemd. Het Kairos-document, waar Kassis aan meeschreef, riep de kerken al in 2009 op Israël aan te spreken. “Wij zien boycot en desinvestering als geweldloze middelen voor recht, vrede en veiligheid voor allen”, stelt het document. De tekst ademt het idee dat in Israël apartheid heerst - iets wat tegenwoordig is benoemd door mensenrechtenbewegingen Amnesty International, Human Rights Watch en B’tselem.

Racistische theologie

De Protestantse Kerk in Nederland heeft in haar grondslag staan dat zij “onopgeefbaar verbonden” is met Israël. Ook het Kairos-document heeft daarin geen beweging gebracht. Kassis gaat verder met zijn vergelijking met Rusland. “Er is nu gigantische kritiek op de stellingname van de Russisch-Orthodoxe Kerk. Maar wat is het verschil tussen die kerk, die Rusland steunt, en de PKN die Israël steunt? Beide steunen mensenrechtenschendingen. Als enigen hebben wij Palestijnen zelf het verschil gemaakt, toen we het Kairos-document introduceerden en spraken over liefde. Alleen wij deden dat. De kerken in het Westen scharen zich achter imperialisme, net als de Russische kerk. Ze hebben allebei een theologie die de daders steunt en de ogen sluit voor de werkelijkheid. Alleen denken ze in het Westen dat hun theologie progressief is. Maar kerken die spreken van een onverbrekelijke band met Israël zijn kritiekloos. Ze zien ons niet als christenen.

En zelfs al zouden we moslims zijn: we verdienen toch steun? De kerken helpen de Oeigoeren, de Rohingya, maar de christenen in Palestina niet. Blijkbaar hangt veel af van je relatie met de daders. Als het aardige daders zijn, zoals Israël, dan is het goed. Dat is een racistische theologie, een racistische kerk. Ik zeg tegen hen: jullie nemen je geloof te lichtzinnig. Wij niet. Wij schreven in het Kairos-document al: het gebod je vijand lief te hebben is het belangrijkste gebod. In het Westen is dat makkelijk. Ik heb in Zwitserland gewoond en ik aanbad mijn buren - omdat ik ze nooit zag.”

Kassis spreekt rustig en gedecideerd. “Christenen in Europa zouden het geweldig vinden als wij maar gewoon zouden emigreren. Wij, Palestijnse christenen, zijn de enige stem die hun narratief over wat er hier gebeurt betwist. We zijn de enigen die zeggen: dit is geen religieus issue, het is politiek. Het heeft niks te maken met het jodendom, maar alles met een racistische ideologie. In Europa negeren ze ons niet alleen: ze vinden ons een obstakel. Zonder ons was het heel simpel geweest: joden versus moslims.”

Uitzicht op de Tempelberg met de Rotskoepel en rechts de Klaagmuur© Remco van Mulligen

Activisme

Dan gaat de telefoon van Kassis. “It’s hard to be a Palestinian”, zingt zijn ringtone. “It’s hard to have your pea…” Dan excuseert Kassis zich en neemt op.

Intussen denk ik na over wat hij gezegd heeft over de schade die interreligieuze dialoog kan aanrichten. Zulke dialoog kan in Palestina een afstand suggereren die er helemaal niet is. Hetzelfde kan gebeuren als je van plek naar plek reist om het Heilige Land te leren kennen. Een fact finding mission noemde Louis Bohte dat. Je “vliegt in” om ervaringen op te doen. Wat gebeurt er als je terugkeert?

Die vraag houdt mij bezig. Als journalist leer je dat het bij je vak hoort om jezelf op afstand te zetten. Anders ben je “activist” en activisme en journalistiek gaan niet samen. De vraag is of dat klopt. Seada Nourhussen, hoofdredacteur van OneWorld, gaf al eens aan dat ze de titel “activist” als een compliment beschouwt. Het geeft aan dat er betrokkenheid en passie in je werk zit.

Als ik terugkijk kwamen veel van de meest memorabele artikelen die ik heb geschreven voort uit ontmoetingen waarbij ik niet tegenover, maar naast mensen zat. Dominee Bart van Veen, vlak voor hij stierf aan kanker, een scholiere die worstelt met burnout. Ik deed in Gambia een dag mee met de Ramadan, waardoor mijn perspectief veranderde.

Zionisme

Zal de fragmentatie van de samenleving in Beit Sahour doorzetten? Wat verwacht Rifat Kassis van de toekomst? “Zolang de bezetting blijft, zal de fragmentatie doorgaan. Er zijn in de Westbank 700 checkpoints, dus je komt moeilijk van de ene naar de andere plek. Het enige dat we kunnen doen, als Palestijnen, is eenheid bewaren in onze gemeenschappen. De enige keer dat we allemaal verenigd waren, was twee jaar geleden. Toen keerden Palestijnen zich massaal tegen Israël. Dat geeft me hoop dat verzet ons kan verenigen. Het belangrijkste obstakel is echter het Palestijnse leiderschap. Dat is te zwak en corrupt om het verzet te verenigen.”

Die woorden klinken strijdlustig. Dat raakt precies aan een vooroordeel dat in Nederland en de rest van Europa breed leeft: dat Palestijnen een gewelddadig volk zijn. Is dan de weg van geweldloosheid, zoals Tent of Nations voorstaat, niet de beste manier om het vooroordeel te bestrijden?

“Weet je waarom mensen meer sympathiseren met Tent of Nations dan met Kairos?” vraagt Kassis. “Tent of Nations benadrukt het verhaal dat mensen graag horen: dat van Palestijnen tegenover kolonisten. Kairos daarentegen heeft het over het systeem en klaagt het apartheidsregime aan. Kairos zegt: we hebben een diepere analyse van de staat Israël nodig, als regime van kolonisatie en apartheid dat met geweld is ingesteld. Wij komen aan de grondslag van Israël zelf. Tent of Nations is een klein lokaal project. Dat wil het Westen graag horen. Zo hoeven ze niet te zien dat het hele regime het probleem is.”

Dus heel Israël moet veranderen? Ja, bevestigt Kassis. “Dat kan ook in de vorm van twee staten die met elkaar verbonden zijn. Maar er kan geen coëxistentie zijn met zionisme, fanatisme, extremisme en een exclusieve ideologie. Dat moet ontmanteld, als je verandering wilt.”

Een Palestijn - moslim of christen - kan prima met een Jood onder één dak wonen, maar niet met een zionist, zei de Palestijns-Nederlandse activiste Ieman Abou Rashed vorig jaar tegen me. Dat was een hard standpunt, maar ook zij benadrukt dat in het Heilige Land Joden, moslims en christenen elkaar al ontmoetten en samen leefden, voordat zionisme opkwam. Kassis merkt op dat hij wel degelijk ook voor zionisten ruimte ziet in het land: “Ik heb geen probleem met mensen. Je kunt zionist zijn, of nazi, zolang je dat maar niet tegen mij gebruikt. Wij zien nog steeds het beeld van God in al onze vijanden.”